Kadim bir tarihe ve zengin bir kültüre sahip olan Arap dili kendi tarihi içerisinde İslamiyet öncesinde şiirler ve diğer edebiyat ürünleriyle, İslamiyet sonrasında ise Kur’ân-ı Kerim’le ifade gücünün ve fesahatin zirvesine çıkmıştır. Günümüze gelinceye kadar pek çok evreden geçmiş olan Arap dili, karşılaştığı diğer dil ve kültürlerden etkilenmiş, birtakım değişikliklere maruz kalmış, içerisinde çeşitli gramer ekollerini ve dil felsefelerini barındırmıştır. Tüm bu gelişmeler neticesinde ortaya çıkan lugavî birikim gerek Kur’ân-ı Kerim gerekse dil merkezli yapılan çalışmalarla günümüze ulaşmıştır. Bu noktada şunu net bir şekilde ifade etmek gerekir ki Arap dilinin asaletinin muhafaza edilmesinde ve mezkûr dil ve edebiyat mirasının bugün elimizde bulunmasında pay sahibi olan etmenlerin en önemlilerinden biri dil ve edebiyat meclisleridir. Özellikle İslamiyet öncesi dil ve edebiyata dair belki de tek faaliyet olan edebî meclisler Arap dili ve edebiyatı tarihinde ayrı bir öneme sahiptir. Çalışmamızın konusu olan Arap dili ve edebiyatı meclisleri ilk olarak İslamiyet öncesinde toplum içerisinde ortaya çıkmış,oradan insanların yoğun bir şekilde bulunduğu pazar yerlerine, oradan da saraylara geçmiştir. Özellikle İslamiyet öncesi dönemdeki sivil edebî meclisler; şiir, hutbe vb. veciz sözlerin okunmasıyla edebî isteklerin tatmin edildiği bir yer olmanın ötesinde toplumun kültür ve değerlerinin sergilendiği, insanların bir araya gelerek sosyalleştiği ortamlara dönüşmüştür. Bu dönemde bölgede hüküm süren emirlerin saraylarında düzenlenen edebî meclisler toplumun bir yansıması olarak ortaya çıkmış ve Arap edebiyatının en önemli ürünlerine ev sahipliği yapmıştır. Bu geleneğin İslamiyet sonrasında da benzer şekillerde devam ettiğini ve zamanla modern dil ve edebiyat kongrelerine evrildiğini söylemek pekâlâ mümkündür. İslamiyet öncesindeki toplumda dil ve edebiyata yönelik faaliyetlerin başında gelen edebî meclisler, uzun bir süre boyunca Arap dilini bozulmadan koruyan bir set vazifesi görmüştür. Çünkü bu meclislerde edebî ürünlerini sergileyen şair ve hatiplerin gramer hatası yapması veya bir kelimeye yanlış bir anlam yüklemesi mecliste bulunanlar tarafından ciddi bir eleştiriye tabi tutulur, bu da dilin kullanımında hassasiyet gösterilmesini sağlardı. Şair ve edipler gerek edebî yeteneklerini kanıtlamak gerekse meclisine iştirak ettiği emirden ödül almak amacıyla bu meclislerde şiirler inşad eder veya kendilerinden önce inşad edilmiş şiirleri rivayet ederlerdi. Meclisler bu şekilde dönemin en güzel şiirlerine ev sahipliği yapmış ve o dönemde inşad edilmiş pek çok şiirin günümüze kadar intikal etmesini de sağlamıştır. İslamiyet öncesi -daha ziyade- edebiyatı merkeze alan bu meclisler özellikle Abbâsîler dönemiyle birlikte Arap dili gramerine dair tartışma ve müzakerelerin de yapıldığı bir yer haline gelmiştir. Basra ve Kufe ekolü mensupları, ekollerini temellendirecek dil malzemesini bu meclislerden temin ettiği gibi, buralarda kendi görüşlerini aktarma ve yayma imkânı da bulmuştur. Arap dili ve edebiyatı meclislerini konu alan bu çalışmada; mecâlis geleneğinin tarihi sürecine, bu meclislerle ilgili şahıslara, mekanlara ve bu meclislerde ortaya çıkmış edebî ürünlere ışık tutulmaya çalışılmıştır. Edebî meclisler teoriden ziyade pratikboyutlarıyla ele alınmış; bu meclislerdeki edebî ürünler ve konular örnekleriyle net bir şekilde ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Bu şekilde edebî meclislerin içeriği ve tarih boyunca geçirdiği süreçlere dair bir tablo oluşturulmaya gayret edilmiştir. Ön Söz 7 Çalışma iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde mecâlis kavramı ele alınmış; bu kavram ve ilgili olduğu diğer kavramlar aktarılarak bu alandaki kavram kargaşası bir nebze olsun giderilmeye çalışılmıştır. İkinci bölümde ise İslamiyet öncesi dönemden Abbâsîlere kadar tarihi süreç içerisinde edebî meclisler, somut örnekleriyle ele alınmıştır. Çalışma süresince fikir ve tavsiyelerinden istifade ettiğim; Prof. Dr. Ali Bulut’a, Prof. Dr. Abdurrahman Özdemir’e, Doç. Dr. Said Nuri Akgündüz’e, Doç. Dr. Mehmet Faruk Çifçi’ye, Doç. Dr. Mehmet Yaşar’a ve desteklerini esirgemeyen değerli aileme çok teşekkür ederim. وآخر دعوانا أن احلمد الله رب العاملني.