İslâm düşüncesinin akılcı damarını temsil eden kelamcılar/teologlar; irade hürriyeti meselesini İnsan Fiilleri (Ef’âl-i İbâd) başlığı altında tartışırlar. Biz, insan fiilleri meselesini “Dünya-Kurmak: Eylem ve Değişim”başlığı altında tartışacağız. Çünkü tartışmak istediğimiz esas mesele: Teologların*1 insan fiilleri başlığı altında ürettikleri düşünce sistemindendir eylem felsefesi, özgürlük anlayışı üretmenin imkânını sorgulamaktır.Eylemin/özgürlüğün kısıtlandığı/çarpıtıldığı bir dünya tasavvurunun yaşanabilir bir dünya inşa etme yeteneği zayıf olduğu için “İslâm dünyasının durumunu” bu açıdan okumak önem arz etmektedir. Fert ve toplumun benliğini aşan “bilinçli eylem” dünya kurmanın ve dünyayı değiştirmenin temelidir. Keza bireyin ve toplumun yaptığı işler/eylemler o bireyin ve toplumun kimliğini oluşturur. Bir başka deyişle fert, kendisini fiillerinde seyreder. Toplumlar ve milletler de. Bu yönüyle tarih, milletlerin aynasıdır. Öyleyse kelamcılar/teologlar fertlerin, toplumların ve milletlerin kimlik oluşturma ve tarih kurma yeteneğini hangi esaslara dayalı olarak açıklarlar? Fertlerin, toplumların ve milletlerin kaderlerini, yükseliş ve düşüşlerini nasıl izah ederler, sorularının cevabını aramak önem arz etmektedir. Mezkûr iki sorunun cevabı, söz İş, zihin-amel ve akıl-eylem arasındaki ilişkide saklıdır. Peki, klasik İslâm düşüncesinde eylem-değişim ilişkisinin teolojik bağlamı nedir? Bu sorulara cevap verebilmek için ilk aşamada klasik teolojinin eylem-değişim anlayışını belirlemek ve tartışmaya açmak gerekmektedir. Klasik teoloji; ilmî-fikrî içeriğini vahyin yorumundan, biçimini tarihî ortamdan alır. Bu nedenle her düşünce sistemi gibi baskın düşünce akımlarının ve kültürel yapıların etkilerini taşır. Fikrî ve kültürel etkilere, insan fiilleri/irade hürriyeti üzerine yapılan yorumlarda da rastlanır. Yorumlama eylemi, bir nehir gibi tarihin içinde akıp gider. Her tarihî dönem kendi ruhunu kavramlar yoluyla yansıtır. Öyleyse içinde bulunduğumuz çağda bu konuyu, dünya-kurmak, eylem ve değişim başlığı altında tartışmamız tarihin etkin ufku ile buluşmayı sağlar. Tartışmayı amaçladığımız konuları şöyle sıralayabiliriz;• Teologların insan fiilleri konusunda yaptıkları çözümlemelerinden bir eylem felsefesi çıkarılabilir mi?• İslâm düşüncesi, şu veya bu ölçüde biçimini tarihten aldığına göre, Kur’ân’ın insan iradesine, dolayısıyla eylemin anlamına ve alanına yönelik ifadelerini bu çerçevede tartışmak ne kadar anlamlıdır? Klasik anlayışa dayalı olarak insan fiillerini sadece varlık düşüncesi açısından tartışmak yeterli midir? Böyle bir tartışma ile insan-dünya kurmailişkisi üzerine sürdürülebilir bir düşünce üretebilir miyiz?• İnsan fiilleri konusunda teologların dayandıkları fikrî temellerden bir insan hakları öğretisi, bir özgürlük felsefesi çıkarılabilir mi? İslam’ın erken döneminde iç ve dış etkilere ve gerilimlere bağlı olarak gündeme gelen irade meselesi daha çok siyasî bağlamda tartışılmıştır. Daha sonraki süreçte yapılan sistematik tartışmaların arka planını oluşturan fikrî ve siyasî temel ise biçimini; belirlenmiş, kapalı ve hiyerarşik âlem anlayışından almıştır. Öyleyse insan, iktidar ve tabiat arasında kurulan ilişkinin fikrî niteliği ve tarihî bağlamı değiştiğine göre klasik dünya görüşünün aynen korunması ve tekrarlanması ne anlama gelmektedir fiillerinin tartışmaya açılması ve yorumu; İslâm düşüncesinin tarihte bıraktığı izi gösterir. Bir inancın ve değer sisteminin insana yüklediği anlam, belirtilen tarihî izde saklıdır. Bu o kadar önemlidir ki İslam dünyasının çöküşü ve yeniden kuruluşu aynı sorunla bağlantılıdır. Çünkü gelenek, yorum ve değer ilişkisinin değişimdeki yerini ve etkisini belirlemeden günümüzü konuşmak çok zordur. İşte bu sebeple eylem-değişim anlayışının iç mantığını ve tarihî alana ilişkin yorumunu ve bunun değişimle ilişkisini belirlemek; meselenin fikrî dayanaklarını Dünya-Kurmak • 13göstermeye ihtiyaç duyar. Belirtilen çerçevede şu iki sorunun cevabını aramak önem arz etmektedir;• Geleneksel teolojik düşüncenin dayandığı fikrî temeller nelerdir?• Eylemin teolojik yorumu tarihsel olarak ne anlama gelmektedir? Esasen herkes kendi tarihini konuşmakta ve kendi tarihini sırtında taşımaktadır. Öyleyse asıl mesele, İslâm’ın tarihî süreçte anlaşılmadığı değil, kendi bağlamı içinde anlaşıldığı ve o bağlam içinde anlamlı olduğu sorunudur. Anlamayı oluşturan kültürel evren değiştiği zaman anlama da değişmektedir ve bu husus çok değişik etkilerle iç içedir. Tarihî süreçte İslâm’ın anlaşılmadığı ve bu nedenle de Kur’ân’a dönüşün gerekli olduğunu ileri sürenlerle tarihî bilgileri bugüne aktararak meseleleri çözdüğünü düşünenler arasında hiç bir fark yoktur. Her ikisi de kaba bir gözlemden ibarettir ve iki konum arasındaki mesafeden yararlanmaktadır. Daha açık bir deyişle bu, faydacı ve güncel ilgilerle inşa edilmiş söz yığınıdır. Çünkü birinci anlayışa göre tarih hurâfe yığınıdır, Müslümanlar ise bu hurâfenin hâmileridir. İkinci anlayışa göre ise yorumu belirleyen tek unsur dil ve dilin beyanıdır. Dolayısıyla dinîlafızların ilk anlamına ulaşmak ve onu çevirmek her zaman için geçerli ve yeterlidir. Yani her ikisi de lafızcıdır ve sosyolojik süreçleri ihmal eden yaklaşım biçimidir.Sıraladığım sorunlar çerçevesinde diyebiliriz ki bu çalışma, eylem değişim ilişkisinin farklı yorumlarını ve bunların dayandıkları aklî ve naklî delilleri dikkate alarak, geleneğin ördüğü hiyerarşik dünya görüşünün eleştirisini ve yeniden yorumlanmasını amaçlamaktadır. Bunu yaparken dinî ifadelerin sözel çerçevede okunmasını değil, belli varsayımlara ve öncüllere dayalı metodik bir yorumu öncelemektedir. Ayrıca bu çalışma, geleneği bir veri alarak yeni bir anlayış geliştirmeyi amaçlamaktadır. Çünkü ülkemizde birçok çalışmanın problem edindiği bu konu; imaj oluşturmanın ötesinde bir anlam taşımıyor. İki bilgi bloğu arasında sıkışmanın yansıması, fikrî çatlağa ve belirsizliğe yol açmaktadır. Bu çalışma kutsal değerler altında saklanan masum görüntülü anlayışın dışlayıcı ve baskıcı yüzünü derinden hissettiğim yılların bir ürünü olarak daha önce Eylem-Değişim İlişkisinin Teolojik Yorumu/Dünya Kurmak: Eylem ve Değişim adlarıyla yayımlandı. 11 Eylül hadisesinin14 • Dünya-Kurmak ardından yeni jeopolitik düzenlemeye tabi tutulan İslâm coğrafyasında yükselen özgürlük ve demokrasi seslerinin altında akıtılan kanının tezimizi doğrulaması nedeniyle çalışmayı yeniden gözden geçirdik. Daha anlaşılır bir dille üçüncü baskısını hazırladık. İhtimam gösterdiğim bu çalışmanın üçüncü baskısı Ötüken Yayınları tarafından yapılacaktır. Bundan onur duyduğumu belirtmek isterim. Ayrıca Ötüken yayınevinin yetkililerine özellikle yayınevinin editörü Kadir Yılmaz’a teşekkür ediyorum. Evet, bu çalışma isyanın ve kaygının ezdiği ve olgunlaştırdığı bir dönemin ürünüdür. Belki hatalarla örülmüş, ancak hiçbir hiyerarşiye boyun eğmemiş bir hayatın trajik duygusu içinde beslenen tenezzülsüz tavrın kendini arayışıdır. Eksikliklerim ve yanılgılarım hakkı ararken düştüğüm yanlışlığın bir eseridir. Gayret bizden yardım Allah’tandır.