Sosyal ve hukukî bir müessese olan diplomasi, her sosyal olayda olduğu gibi zamanın akışı içinde geçirdiği gelişim evrelerine farklı anlamlar yüklenmesine rağmen genellikle bir devletin tüm dış ilişkilerini nitelemek için kullanılan bir kavramdır. Dolayısıyla diplomasi, birkaç devletin yan yana yaşamaya başladığı andan itibaren ortaya çıkmış ve devletlerarası ilişkiler arttıkça da gelişim sürecine devam etmiştir. Bu itibarla diplomasi, hem savaş dönemlerinde ilişkileri bir dereceye kadar barış içinde sürdürme imkânı sağlamış hem de barış koşullarının oluşması ve gelişmesine katkıda bulunmuştur. Eski dönemlerden itibaren devletler, uluslararası düzenin zorunlu bir gereği olarak karşılıklı ilişkilerde bulunmuşlardır. Bu ilişkilerini de devleti temsil eden kişiler aracılığıyla yürütmüşlerdir. İlk dönemlerde “Ad hoc” niteliğindeki belirli görevleri ifa etmek üzere geçici olarak ülke dışına gönderilen temsilciler, bu görevlerini yerine getirdikten sonra ülkelerine dönmüşlerdir. Ancak günümüzde gelişen diplomasi yöntemleri ve anlayışı doğrultusunda devletler, diğer devletler nezdinde kendilerini temsil etmek, kendi vatandaşlarının haklarını ve çıkarlarını korumak; sosyal, ekonomik, bilimsel ve kültürel ilişkileri geliştirmek amacıyla birbirlerine daimî statüdetemsilciler göndermektedir. Günümüz uluslararası hukukta bu temsilciler, “diplomatik temsilci” diye adlandırılmaktadır.Eski dönemlerden itibaren örf ve âdet temelinde belirlenmiş olan diplomatik ilişkileri düzenleyen kurallar, uluslararası hukukun en köklü kuralları arasında sayılması hasebiyle diplomatik temsil konusu da uluslararası 10 ║ İSLAM HUKUKUNDA DİPLOMATİK TEMSİLhukukun en eski ve en çok işlenmiş olan konularından birini teşkil etmektedir. Bu konu, günümüzde de aktüel konular arasında yer almakta ve hatta gün geçtikçe önemi daha fazla artan bir niteliğe sahip olmaktadır. Bu açıdan diplomatik temsilcilerin durumu, hem millî hem de uluslararası mevzuat tarafından düzenlenmekte ve temsilcilerin hiçbir baskıya maruz kalmadan, özgürce, rahat ve kolay bir şekilde görevlerini ifa edebilmeleri için kendilerine özel statüden yararlanma ayrıcalığı tanınmaktadır. Bu çalışmamızda ele almış olduğumuz diplomatik temsil genel başlığı altında temas ettiğimiz diplomatik temsilcilerin hukukî statüsü ile temsilcinin, yabancı bir ülkede görevli olarak bulunduğu sırada kendisine uygulanan hukukî statü kastedilmektedir. Oysaki bu temsilcinin kendi ülkesinde bulunduğunda bu statüden yararlanması söz konusu değildir.Bu arada şunu da ifade edelim ki teknolojik gelişmeler, ulaşım ve iletişim alanındaki baş döndürücü ilerlemeler, günümüz diplomatik faaliyet tarzını ve usûlünü büyük çapta etkilemiştir. Buna göre önceki dönemlerde diplomatik temsilciler, kendi devletlerinin verdiği talimat çerçevesinde görevlerini yerine getirmişlerdir. Ancak bu temsilciler, problemli vak’alarla karşılaştıklarında ise bireysel zekâ ve kabiliyetlerini, diplomatik maharetlerini devreye sokarak meseleyi çözüme kavuşturmaya çalışmışlardır. Günümüzde ise bu temsilciler, kendi devletleri ile istediği zaman her türlü iletişime geçme imkânına kavuşmuşlardır. Bununla birlikte bu temsilciler, görev alanı ve çeşidi bakımından da önceki dönemlerle kıyas edilemeyecek derecede sorumluluk altına girmişlerdir. Ancak diplomatik temsilcilerin bu sorumluluk dâhilinde hareket etmeleri beklenirken bunun dışına çıkarak bazen, nezdinde bulundukları devletin aleyhine olabilecek tarzda çeşitli faaliyetler içine girdikleri ve böylece devletler arası ilişkileri zedeleyici tarzda davrandıkları da görülebilmektedir. Bu ve benzeri nedenler, diplomatik temsil konusunun aktüalitesini artıran fak-ÖN SÖZ ║ 11törler olmuş ve bu meseleye İslam’ın ve uluslararası hukukun nasıl yaklaştığı hususu bizi böyle bir araştırma yapmaya sevk etmiştir.Bu gereklilik çerçevesinde ele aldığımız bu çalışmada, Hz. Peygamber ve Hülefa-i Raşidîn dönemindeki uygulamalar başta olmak üzere sonraki dönemlerdeki uygulamalara da yer vermeye gayret ettik. Diplomatik temsil ile ilgili teamüllerin, İslam’ın kaynakları Kur’an, Sünnet ve örf çerçevesinde belirlendiği ve elçiler lehine bugünkü uluslararası hukuktaki uygulamalara benzer düzenlemeler yapılmış olduğu görülmektedir. Bu çalışma esnasında İslam devletleri uygulamalarına da genel hatlarıyla yer vererek diplomatik temsilin gelişim seyri hakkında bilgi sunarken İslam hukukçularının bu konu ile ilgili görüşlerinden istifade edip günümüz modernhukuk teamüllerine uygun olan görüşlerle karşılaştırmayaparak bir sonuca ulaşmaya çalıştık. Ayrıca kapsamlı ve detaylı ilmî tartışmalara girmeden konuları daha çok uluslararası teamül hukukunun yazılı hukuk metni hâline getirildiği 18 Nisan 1961 tarihli Diplomatik İlişkilerHakkında Viyana Sözleşmesi ve bunun maddelerini yorumlayan devletler hukukçularının görüşlerine yer vererek mukayeseler yapmaya gayret ettik. Çalışmamızın hem başlığında hem de içeriğinde günümüz uluslararası hukuk teriminin yerine uluslararası hukuk kavramını kullanmayı tercih ettik. Ayrıca uluslararası hukukla karşılaştırma yaparken içeriğinin yoğunluğuna göre bazen müstakil başlıklar hâlinde, bazen de içeriğin müsait olduğu alanlarda konu içerisinde mukayeseler yaptık.Bu çalışma giriş, üç bölüm ve sonuçtan oluşmaktadır. Giriş kısmında konuya bir perspektif vermesi bakımından genel olarak “emân” kavramı ve mahiyeti ele alınmış, ayrıca “diplomatik temsilci” kavramının İslamhukukunda ve uluslararası hukukta hangi kavramlarla ve nasıl ifade edildiği üzerinde durulmuştur. Birinci bölümde, diplomasi kavramı ve mahiyeti; modern hukukta dip-12 ║ İSLAM HUKUKUNDA DİPLOMATİK TEMSİLlomatik temsilin tarihî gelişim evreleri, uluslararası hukukta diplomatik temsil ile ilgili anlaşma süreçleri ve bu süreçlerde diplomatik temsilci kavramı, kapsamı ve sınıflandırılmasının nasıl ele alındığı üzerinde durulmuştur. Bu bölümde günümüz uluslararası hukuktaki diplomatik temsil konusuna ana hatlarıyla yer verilmiş, temsilcilerin hukukî statüsü hususu ise üçüncü bölümde İslam hukuku ile karşılaştırmalı olarak incelenmiştir.İkinci bölümde de İslam’da diplomatik temsilin meşruiyetine değinilmiş, bunun yanı sıra diplomatik temsilin gelişimi konusuna İslam öncesi dönemden başlamak üzere İslam devletlerindeki uygulamalara, fazla detaya inmeden yer verilmiştir. Yine bu bölümde temsilci seçilmesi ve muvafakat alınması; temsilci seçiminde esas alınan nitelikler, temsilcinin görevleri ve temsilcilerin ülkeye kabul ediliş usulleri üzerinde durulmuştur. Üçüncü bölümde ise diplomatik temsilcilerin hukukî satatüsü ana başlığı altında diplomatik ayrıcalık ve muafiyetlerin hukukî dayanağı, diplomatik ayrıcalık ve muafiyetler ile diplomatik temsilin sona ermesi hususları, İslam hukuku ve uluslararası hukuk açısından karşılaştırılmalı olarakele alınmıştır. Sonuç bölümünde ise İslam hukukunun diplomatik temsilcilerin hukukî statüsüne yaklaşımı, uluslararası hukukla mukayese edilmeye çalışılmıştır.Bununla İslam hukukunun, her sahada olduğu gibi uluslararası hukuk alanında da yeni gelişmelere karşı çözüm önerilerinde bulunduğu ve dinamik bir hukukî altyapıya sahip olduğunun ortaya konulması amaçlanmıştır.Bu vesileyle çalışmamızın başlangıç aşamasından itibaren yoğun mesaisine rağmen her daim yakın ilgisini gördüğüm ve çalışmayı gözden geçirerek ilmî değerlendirmeleriyle bana ilham kaynağı olan kıymetli hocamProf. Dr. Abdullah Kahraman’a, önerileriyle ve ufuk açıcı yönlendirmeleriyle çalışmaya katkı sağlayan değerli hocam Prof. Dr. Saffet Köse’ye, akademik çalışmalarımda görüşlerinden istifade ettiğim kıymetli hocalarım Prof. ÖN SÖZ ║ 13Dr. Davut Yaylalı’ya ve Prof. Dr. Şamil Dağcı’ya çok teşekkür ediyorum. Ayrıca bu süreçte hiçbir fedakârlıktan kaçınmayarak her türlü desteği veren eşime, çocuklarıma, ablama ve öğrenim hayatım boyunca üzerimde emeği olan herkese minnettarım. Son olarak, çalışmanın gün yüzüne çıkmasında sundukları katkı nedeniyle Sayın Hüseyin Nazlıaydın başta olmak üzere Fecr Yayınları yetkililerine teşekkür ediyorum.Bu araştırmanın mukayeseli hukuk alanına bir nebze de olsa katkı sağlayacağını temenni ediyorum