Merkez ve çevre ilişkisinin başkent-çevre (taşra), şehir-köy, yerleşik-göçebe ve yöneten-yönetilen gibi unsurları vardır. Dîvân şiiri esasen şehir şiiridir ve dîvân şairi degenellikle yüksek eğitimden geçmiş ve şehir kültürüyle yoğrulmuştur. Bu bakımdan belirli bir estetik dairede ve bir edebîgelenek içinde eser veren şair, şehirle ilgilidir. Bu durum şairiister istemez merkeze yaklaştırır. Zira pay-ı taht şehirdedir vemerkezce atanan valilerin ve paşaların (yöneticilerin) görevyerleri de şehirlerdir. Merkezin odağında saray, yani padişahvardır. Saray, Osmanlı’da diğer Doğu devletlerinde olduğugibi, nimet ve ihsanın dağıtıldığı ve toplandığı yerdir. Ayrıcakültürel ve sanatsal birikimin ve yeteneklerin çekim merkezi; iltifat, ihsan ve takdirin de başlıca dağıtım yeridir. Divanşairi bu sanatsal, siyasal ve ekonomik ilişki ağı içinde konumbelirlemeye çalışmış, bir yandan göze girmeyi, takdir edilmeyi arzulamış, diğer yandan bu yeteneğinin maddi karşılığınıbeklemiştir. Bu durum İstanbul dışında, sarayın bürokratlarına (valilere, paşalara, vezirlere, defterdarlara vs) yanaşmayaçalışan taşralı veya taşradaki şairlerce de sürdürülmüştür.İlişkiler ağının İstanbul, saray ve sultan odaklı olduğu busistem, şairlerin merkez ve taşraya bakışlarını etkilemiştir.Şair, çoğunlukla, şehirlidir, medreselidir ve hüner ehlidir. Bunitelikler taşrada değil, merkezde en azından şehirde kıymetve karşılık bulur. Şair de buna layık olduğunu düşünerek ikbâlbekler. İkbalinin önüne geçmeye çalışandan ise hazzetmez.Rakiplerini merkeze değil taşraya yakıştırır ve sıfatı genellikle“Türk” olan taşralılıklaötekileştirir. Şayet şair, saraydan beklediği ödüle kavuşamaz veya taşradan merkeze uzanamazsaya İstanbul’a ulaşmak için çaba gösterir, ilişki kurmaya çalışırve İstanbul’a özlem dolu şiirler yazar ya da taşralarda kalmışolmanın sızısıyla küskün bir tavır takınır. Bu durumda taşraistenmeyen mahallin, merkez ise cazibenin ve çekim alanınınmekânı olarak şiirlere yansır.Bu çalışmanın amacı bu hâkim zihniyet doğrultusundaklasik şairin merkez ve çevre; şehirli ve taşralı anlayışını incelemektir. Şehirli (şehrî) ve taşralı kimdir, özellikleri nelerdir?Klasik şair merkezden taşrayı nasıl görmüş ve taşradaki şair,İstanbul özelinde merkezden neler beklemiştir? Merkezincezbeden yönleri nelerdir? İstanbul, hangi bakımlardan şairlerin ilgi odağında kalmıştır? Taşrada devletin kontrol gücünün zayıflaması şiir-sosyal hayat ilişkisine nasıl etki etmiştir?İstanbullu veya şehirli şair, taşra/ların dil ve konuşma tarzınanasıl bakmıştır? “Türk” kelimesinin taşralı, köylü anlamlarıylaalakası nedir? Çalışmada peşinden gittiğimiz, cevabını aradığımız temel sorular bunlardır.Klasik Türk şiirinde merkez ve taşra ilişkisinin çalışılmasına dair bazı sorunlar da mevcuttur. Bunlardan biri klasikTürk şiirinin, sınırları kalın şekilde çizilmiş bir edebî geleneğe yaslanması ve bu sebeple modern edebiyatta olduğu gibimekâna ve topluma dair ayrıntılı sorgulamaların pek yapılmamasıdır. Bir diğer sorun beldelerle ilgili yazılmış yüzlercemetin bulunsa da bunların genel hatlarının ve yapılan tasvirlerin birbirine benzemesi ve pek çok metinde belde adının silinmesi halinde somut bir mekân için yazılmış şiir intibaının kaybolmasıdır. Bu konunun incelenmesinde zorluk oluşturandiğer bir husus ise şairlerin daha çok merkezden taşraya nazar etmeleri ve merkez adına şiir yazmaları, taşrayı yeterinceyansıtmamış olmalarıdır.Bu çalışmanın odağında dîvân şiiri metinleri vardır. Çalışma esnasında, yayınlanan çok sayıda dîvân ve mesnevi taranmış, merkez ve taşra meselesi üzerine elde edilen bulgular tarih ve sosyoloji disiplinlerinin konuyla ilgili verileri deincelenerek değerlendirilmeye çalışılmıştır. Şiirlerle anlamsalolarak örtüşen ve merkez ve çevre üzerine yazılanları destekleyen mensur edebiyat metinlerinden de yararlanılmıştır. İstanbul merkezli olmak üzere yer yer halk edebiyatıyla da ilgikurulmuştur. Ayrıca çalışmamızda bilgi, yorum ve metin bakımlarından bazı tekrarlar da mevcuttur. Bu durum, konununfarklı noktalarına temas etmek gereğinden kaynaklanmıştır.Çalışmam esnasında ilgi ve yardımlarını gördüğüm hocalarımı ve dostlarımı da anmak isterim. Kıymetli hocam, Prof.Dr. Muhsin Macit özellikle disiplinlerarası çalışmaların yapılması ve klasik metin neşri çalışmalarının dışına çıkılmasıgerektiği yönündeki teşvikleriyle cesaretimi artırdı. Kıymetli zamanını ayırarak çalışmamla ilgili beğeni ve eleştirilerinipaylaştı. Değerli hocam, Prof. Dr. Metin Akkuş ise bu konuyu ilk kez bir bildiri olarak ele aldığımda çalışmanın devamını getirmem yönündeki teşvikleri ve önerileriyle konuyailgime katkı sundu. Kendilerine minnettarım. Ayrıca kaynaktemini, eleştiri ve metin tashihine dair ilgi ve yardımlarındandolayı Öğr. Gör. Eşref Yanmaz, Yrd. Doç. Dr. Metin Eren,Yrd. Doç. Dr. Hatice Coşkun, Doç. Dr. Aytaç Yıldız, Yrd.Doç. Dr. M. Nuri Kardaş ve Arş. Gör. İrfan Polat’a şükranlarımı arz ederim.