Türkiye’de sosyal bilim geleneğinin doğuşu ve gelişimi ile imparatorluktan cumhuriyete geçiş süreci arasındaki yakın ilişkiler, pek çok araştırmacının dikkatini çeken konular arasında yer almaktadır. Her ne kadar bu konuyla doğrudan ilgili müstakil çalışmaların sayısı yok denecek kadar az ise de Türk siyasî hayatı ile Türk akademisinin tarihi arasındaki ilişkiler, kuşbakışı bir bakışla nazar edildiğinde bile dikkatleri çekecek kadar belirgindir. Özellikle sosyoloji, tarih, edebiyat ve halk bilimi gibi alanlar, imparatorluktan ulus-devlete geçiş sürecinde Türkiye’de de pek çok ülkede görüldüğü gibi etkili olmuşlardır. Türkiye’de sosyoloji biliminin gelişmesinde önemli rolleri bulunan Ziya Gökalp ve Prens Sabahattin’in, modern tarih anlayışının oluşumunda mühim bir yere sahip olup siyasetle de ilişkisi bulunan Yusuf Akçura ve Fuad Köprülü gibi figürlerin hayatları, bu geçiş süreci hakkında kayda değer bilgiler sunmaktadır. Sosyal bilimlerin Türkiye’de inkişafında, adı ilk başta zikredilmesi gereken Ziya Gökalp olmakla birlikte, onun akademideki hakikî tilmizi sayabileceğimiz Fuad Köprülü’nün mezkûr bilimler üzerindeki başat rolü, Köprülü’yü “suyun başı” addetmemizi sağlayacak kadar büyüktür. Üniversitede gerçek mânâsıyla bir ekol kurabilmiş olan Köprülü, Türkiye’de tarih, edebiyat, halk bilimi, hukuk tarihi ve iktisat tarihi gibi modern bilimlerin öncüsü olmuş; yayımladığı mecmualar ve yönettiği kurumlarla ilk ve ikinci kuşak sosyal bilimciler üzerinde etkileri bugün de süren derin izler bırakmıştır. İmparatorluk Türkiyesi’nin “devletin nasıl kurtulacağı”na dâir son yüzyılında formüle edilen temel sorusunda ve Gökalp’ten mülhem içtimaiyat kavramı etrafında şekillenen bilimsel anlayışta, devlet kutsanarak ona, Türk varlığının devamında başat bir rol biçilmiş; teşkilâtçı ve müesses bir nizamın ancak devletle kâim olabileceği ileri sürülmüştür. Kaynağını dinden ve gelenekten alan Osmanlı devlet anlayışının hanedan etrafında bir meşrûiyet hâlesi ören siyasî düşüncesi Cumhuriyet döneminde terk edilmiş, buna mukabil sözü edilen anlayış, bir kutsallaştırılmış devlet mitosu yaratılmasında da önemli görevler üstlenmiştir. Kutsal devletten kutsallaştırılmış devlete anlayışının öncülerinin kuşkusuz ilmî Türkçülük’ün akademideki temsilcileri olması ve aynı zamanda tarih, halk bilimi, iktisat tarihi ve sosyoloji gibi bilimlerin Türkiye’de inkişafında rol almaları dikkate şâyandır. Başta ilmî Türkçülük’ün önderi sayılan Köprülü olmak üzere, onun açtığı yoldan ilerleyen Abdülbaki Gölpınarlı, Abdülkadir İnan, Nihal Atsız, Orhan Şaik Gökyay ve Ömer Lütfi Barkan gibi isimler kuşkusuz Türkiye’de sosyal bilimlerin gelişimine katkı yaparlarken bu geleneğin de öncülüğünü üstlenmişlerdir. Osman Turan, Halil İnalcık, İbrahim Kafesoğlu ve Mehmet Altay Köymen gibi isimler ise “ilmî Türkçülük” geleneğinin ikinci kuşak temsilcileri olmuşlardır. Birkaç ismi istisnâ olmak üzere bu ikinci kuşağın mensupları, soğuk savaş döneminin Türk-İslâm sentezi anlayışının mimarları olarak da ün kazanmışlardır. Yukarıda zikredilen isimlerin her biri sahalarında temâyüz etmiş kişilerdir. Barkan’ın ise kendisini diğerlerine kıyasla daha farklı kılan bir hususiyeti vardır. Bu hususiyet, Barkan’ın ilmî Türkçülüğü’nün, rakamlarla meşgul olması sebebiyle gayet soğukkanlı bir ton taşıyor olmasıdır. Barkan’ı ve her biri çığır açan eserlerini anlamak için bu eserlerin kaleme alındığı dönemin siyasî, sosyal ve kültürel şartlarını göz önünde bulundurmak gerekir. Akademiye intisabından ve ilk yazılarından itibaren onu bu zemini de dikkate alarak ele aldığımız takdirde karşımıza, hem pür-tarihçi hem de ideolojik üst anlatılara “gözle görülür bir biçimde” itibar etmeyen bir ilim adamı çıkar. Barkan, fikri ve kaygıları olan biridir fakat tabiri caizse o, milliyetçiliğini ve devletçiliğini, akademik kisvesinin altında rahatlıkla gizleyebilmiştir. Eserlerindeki bazı cümleleri cımbızlayıp bağlamından koparılmış bu cümlelerden hareketle devasa külliyatını itibarsızlaştırmak isteyenlerin göremediği en önemli özelliği belki de budur. Barkan’ın üniversiteye intisabı ve kaleme aldığı ilk yazıları nazarıdikkata alındığında, Halil Berktay’ın Barkan için kullandığı “devletçi-seçkin tarihçi” tanımı anlamlıdır.1 Ne var ki Berktay’ın pejoratif manalar yüklediği bu tanım yalnızca Barkan ile sınırlı değildir. Tek Parti ve Millî Şef döneminin “tarih memuru” tiplemesi, dönemin pek çok entelektüelini kapsayacak kadar geniştir. Üstelik milliyetçiliğin devletle kurduğu yakın münasebet, Tek Parti döneminden sonra da devam etmiştir. Dün olduğu gibi bugün de tarihçilik silkine mensup milliyetçiler, devlet ve devletin temel politikaları hususunda benzer yaklaşımlara ve reflekslere sahiptir. Barkan’ın “soyut bir varlık olan devletle özdeşleştiği” iddiası2, varlık sebebini devlette gören Türk milliyetçilerinin âdeta en belirleyici vasıflarından biridir. Bu durum, cumhuriyeti kuran iradenin milliyetçiliğe yüklediği anlam kadar, “millî devletin bekası” saikıyla da yakından alâkalıdır. Milliyetçiler bugün de aydın-memur ikilemini aşabilmiş değillerdir ve taşra milliyetçiliği ise varlığını hâlâ devletle özdeşleşmiş bir şekilde sürdürmektedir. Kuşkusuz milliyetçiliğin, bilhassa milliyetçi akademisyenlerin devletle kurduğu “fenâ fi’d-devle ve mille” ilişkisinin ve romantik milliyetçiliğin, akademinin nesnel doğası ile barışamayacağı doğrudur. Ne var ki yalnızca bu fikri benimseyenleri romantiklikle itham etmek ve nesnel olmadıklarını ileri sürmek doğru değildir. Liberal sol da en az müttehemleri kadar romantik ve farklı bir muammanın temsilcisidir. Kariyeri, milliyetçi ve devletçi politikaların belirleyici olduğu erken cumhuriyet döneminde şekillenen Barkan’ın “devletlü tarihçi” vasfını, onun akademik hayatının izdüşümlerine de yansıyan dönemin siyasî ve sosyal gelişmeleriyle birlikte okumak mümkündür. Hayatının, aşağıda kısaca özetlenecek olan dönüm noktaları, Barkan’ın tarihçiliğini, düşüncelerini ve bilimsel hayatını doğrudan etkilemiştir. Takipçileri, bu dönüm noktaları yerine eserleri ve eserlerinin etkileri üzerine yoğunlaşırken kimi milliyetçi tarih yazımı eleştirmenleri, bu dönüm noktalarının bir tesadüf eseri olmadığını vurgulamış; bir tarihçinin kariyerinin bu sayede, yani âdeta devletin yönlendirmesi ile inşa edildiği sonucuna varmışlardır.