Kur’ân âyetlerinin bazıları anlaşılması zor olan âyetlerdir ve okuyan herkes bu âyetlerle ne kastedildiğini hemen algılamayabilir. Yine bazı âyetler de vardır ki Kur’ân’ın diğer âyetleriyle çelişiyormuş izlenimi verir. İşte anlaşılmasında güçlük çekilen ya da ilk bakışta aralarında ihtilâf ve tenâkuz varmış gibi algılanan âyetleri ele alarak inceleyen ilim olan müşkilu’l-Kur’ân, ulûmu’l-Kur’ân disiplininin en netâmeli konularının başında gelir. Çünkü müşkilu’l-Kur’ân, gerçekten karmaşık yapıya sahip bir alandır. Hem ulûmu’l-Kur’ân’ın resmü’lMushaf, kırâat, esbâbu’n-nüzûl, nazmu’l-Kur’ân, münâsebâtu’l-âyât ve’s-suver, i’râbu’l-Kur’ân, mecâzu’l-Kur’ân, emsâlu’l-Kur’ân, el-vücûh ve’n-nezâir, i’câzu’l-Kur’ân, nesh, tahsîs gibi diğer tüm konularıyla hem de ulûm-u dîniyyenin Arapça, fıkıh, kelâm, hadis, mantık gibi tüm ilimleriyle ilişki içindedir. Arapça, dînî ilimlerin en temel anahtarıdır. Kur’ân’ın lafzı ve i’râbı, müşkilu’l-Kur’ân’ın öncelikli çalışma alanıdır ve müşkilu’l-Kur’ân, hakkında ihtilaf bulunan bir kelimenin harekesi nedir, neden böyle gelmiştir, böyle gelmesi manaya nasıl yansır vb. sorulara cevap arar. Ayrıca o dilbilimsel açıdan Kur’ân lafızlarının cümledeki kullanım amaçlarına göre ortaya çıkacak farklı anlamlarıyla ilgilenir ki bu da belâğatın doğrudan müşkilu’l-Kur’ân’ın çalışma sahasına girdiği anlamına gelir. Mesela kullanılan kelime hakîkat mı mecâz mı ifade ediyor, temel anlamında mı yan anlamlarında mı kullanılmış, aynı anda hem hakîkat hem de mecâz ifade edecek tarzda gelen kelimelerin hangi anlamı tercih edilir gibi sorular müşkilu’l-Kur’ân’ın cevap bulmaya çalıştığı türden sorulardır. Yine cümledeki mahzûf öğelerin belirlenmesinde kriterler nelerdir, isti’nâf ve i’tirâz cümlelerinin sınırları nasıl belirlenir, hasr-ı kasr kalıbıyla gelen istisnânın yokluk değil de pekiştirme ifade ettiği durumlar nelerdir vb. hususlar da müşkilu’l-Kur’ân’ın ilgilendiği konular arasında yer alır. Bu açıdan bakıldığında Arapça’nın sarf, nahiv, iştikâk dallarından hiçbiri müşkilu’l-Kur’ân’dan bağımsız olmadığı gibi belâğatın beyân, bedî’, meânî bölümlerinin de doğrudan onunla ilgili olduğu görülür. Kelâm, i’tikâd esaslarını ele alan bir ilim olması itibariyle dinin özüdür. Firavunla ilgili âyetlerden hareketle kabir azabı vardır denilebilir mi, cehennem hayatının ebedîliğini nasıl anlamalıyız, Kur’ân’a göre cehenneme giren mü’min Lafız ve İ’râb Kaynaklı İşkâl oradan çıkabilecek mi, Hz. Âdem’den önce başka insanlar yaratılmış mıydı, hidâyet ve dalâlet âyetlerde Allah’a (cc) nispet edildiğine göre kul ne ile ceza ve ödülü hak eder, kulun iradesinin sınırları nelerdir, bazı âyetler şefaati tamamıyla reddederken bazıları kabul etmektedir, bu durumda şefaat var mıdır yok mudur, Bakara sûresi 62. âyete göre iman edip sâlih amel işleyen Yahudi, Hıristiyan ve sâbiîler Hz. Peygamber’i tasdîk etmese de cennete girecek mi, bazı âyetler mahşerde kâfir için konuşmanın olmayacağını söylerken bazı âyetlerde bu insanların hesaba çekildiği ve konuşturulduğu görülmektedir, mahşerde kâfir konuşacak mı konuşmayacak mı vb. kelâm konuları mevzu kaynaklı müşkilu’l-Kur’ân’ın alanına girer. Dinin pratiğini, hayata yansıyan boyutunu inceleyen fıkıh ilmi de müşkilu’l-Kur’ân’dan nasibini alır ve onunla içli dışlıdır. Örneğin abdest âyetinde “ayaklarınız” kelimesi yıkama fiilinden sonra değil de başın meshedilmesini emreden fiilden sonra gelir, buna göre ayaklar yıkanacak mı yoksa mesh etmek yeterli midir? Nitekim Ehl-i Sünnet ile Şia bu konuda fikir ayrılığına düşmüş, Ehl-i Sünnet ayakların yıkanması gerektiğini kabul ederken Şia mesh edilmesini yeterli görmüştür. Müşkilu’l-Kur’ân’ın fıkıhla olan ilişkisine diğer bir örnek de şudur: “Babalarınızın nikâhladıklarını nikâhlamayın” âyetinde geçen “وا ُِكحْںََ تُ ْ” ile” الُمكَ ءَ ѳآاىَحكََ ا ںم “fiillerinin ikisi de aynı manaya mı gelir, yoksa ikinci fiil nikâh akdi yapmak değil de ilişkide bulunmak manasına mıdır? Bu soruya verilecek cevap, beraberinde yeni problemler getirir. Şâfiî mezhebinde her iki fiil de nikâh akdi yapmak olarak yorumlanmış ve bir erkeğin, babasının nikâh akdi yaptığı kadınla evlenemeyeceğine hükmedilmiştir. Yani Şâfiî mezhebine göre bir erkek, babasının zina ettiği bir kadınla evlenebilir. Hanefîlere göreyse birinci fiil nikâh akdi yapmak manasına gelirken ikincisi mutlak anlamda ilişkide bulunmak demektir. Dolayısıyla nikâh akdi olmadan da bir erkek bir kadınla ilişkide bulunursa, oğlu, o kadınla asla evlenemez. Buradaki ihtilafın temel dayanağı aynı kelimenin bünyesinde iki farklı manayı barındırıyor olmasıdır. Hadis ilmi de kezâ müşkilu’l-Kur’ân’la ilişkili olan temel dallardan biridir. Sünnet Kur’ân’ı nesh ya da tahsîs eder mi sorusunun cevabı ciddi sonuçlar doğurur. Nûr sûresi 2. âyette evli-bekâr ayrımı yapmadan zina edene yüz sopalık celde cezası uygulanması emredildiği halde sünnet buna evli için recm, bekâr için bir yıl sürgün olmak üzere yeni cezalar eklemiştir. Bu durumda Kur’ân’ın emri mi uygulanacaktır, sünnetin emri mi? Bu iki farklı hükmün nasıl te’lif edileceği bir müşkil olarak karşımızda durmaktadır. Yine sünnetin teşrî’ (kanun koyma, helal-haram belirleme) yetkisi tartışmalı konulardan biridir. Zira sünnet bir şeye helal ya da haram diyebilir mi sorusuna verilecek cevap önemlidir. Kur’ân muharremât denilen evlenilmesi haram olan kadınları Nisâ sûresi 23. âyette tüm detaylarıyla saymıştır. İki kız kardeşin aynı anda nikâhlanması âyette açıkça haram ilan edilmişken bir kadının kendi teyzesi ve halasıyla birlikte nikâhlanması hakkında bir şey söylenmemiştir. Yasaklandığı bilinmeyen fiillerde ibâha esastır. Yani Kur’ân’a göre bir kadın kendi halasıyla veya teyzesiyle birlikte nikâhlanabilir. Oysaki sünnet bunun da haram olduğunu ilan eder. Yukarıda verilen örneklerden de anlaşıldığı üzere müşkilu’l-Kur’ân’ın ilişki kurmadığı dînî bir alan yoktur. Ancak bu kadar büyük önemi haiz olmasına rağmen elimizde müşkilu’l-Kur’ân’la ilgili tek Türkçe matbu kaynak M. Halil ÇİÇEK’in Müşkilu’l-Kur’ân’ı Yeniden Değerlendirmek isimli çalışmasıdır. Daha çok Kur’ân’da işkâl var mı sorusuna cevap arayan bu eser, işkâl vehmine yol açan nedenleri başlıklar halinde verir. Bu nedenleri birer örnekle tahlil ettikten sonra işkâl iddiasını reddeder. Ayrıca müşkilu’l-Kur’ân’a yönelik müellefâtı tanıtır. Bu yönden büyük yararı vardır. Yazılma amacı işkâlin imkânını sorgulamak olduğundan lafız, i’râb ve mevzu kaynaklı işkâl türlerini alt başlıklarıyla birlikte ele alıp incelemez, küçük hacimli bir çalışmadır. Bir de Süleyman PAK tarafından hazırlanan Müşkilu’l-Kur’ân başlıklı doktora tezi vardır. İçerik ve konuları işleme tarzıyla son derece doyurucu olan bu çalışmanın basılı haline ulaşamadık. Bu ikisinin dışında ya müşkilu’l-Kur’ân’ın alt başlıklarına yönelik lokal çalışmalar ya da belirli bir tefsir özelinde yapılan yüksek lisans ve doktora tezleri vardır ki bunlar da basılmış değildir. Dolayısıyla müşkilu’l-Kur’ân’ı tüm yönleriyle ele alacak bir çalışmaya ihtiyaç duyulmaktadır. Elinizdeki eser, alandaki bu boşluğu doldurmak amacıyla iki cilt halinde planlanan bir projenin ilk kitabıdır. Giriş, üç ana bölüm ve sonuçtan oluşan kitabın giriş bölümünde müşkilu’l-Kur’ân kavramı, sözlük ve ıstılah anlamı, doğuşu ve tarihî seyri, ilişkili olduğu kavramlar yönüyle ele alınmıştır. “Kur’ân-ı Kerim’de İşkâl” başlıklı birinci bölümde Kur’ân’daki işkâl türleri, işkâl nedenleri ve işkâli giderme yolları işlenmiştir. “Lafız Kaynaklı İşkâl” başlıklı ikinci bölümde ğarîb ve müşterek lafız kullanımından kaynaklı işkâl, hurûfu’l-meânî’nin, edatların, bağlaçların, zarfların ve ism-i işâretlerin anlamlarının doğru tespit edilememesinden kaynaklı işkâl incelenmiştir. “İ’râb Kaynaklı İşkâl” başlıklı üçüncü bölümde ise müsned-müsnedun ileyh, hâl-zi’l-hâl, müstesnâ-müstesnâ minh, bedelmübdelun minh, takdîm-te’hîr gibi dil yapılarının doğru tespit edilememesin-14 | MÜŞKİLU’L-KUR’ÂN -I- Lafız ve İ’râb Kaynaklı İşkâl den kaynaklı i’râbî işkâl konusu işlenmiştir. Sonuç bölümünde de tüm çalışma boyunca tespit edilen problemlere yönelik çözüm yolları ele alınmıştır. Konular işlenirken, okuyucunun Kur’ân’daki dil yapılarını tanıması için ele alınan konu her neyse ona yönelik yeterli bilgi verilmiş, işâret edilmesi gereken luğavî incelikler dikkate sunulmuştur. Mesela “Hâl ve Zi’l-hâlin Doğru Tespit Edilememesinden Kaynaklı İşkâl” başlığı altında önce hâl nedir, zi’l-hâl nedir, Türkçe’deki hangi dil unsuruna karşılık gelir, yükleme ya da fiile sorulan hangi sorularla bu öğeler tespit edilir gibi birtakım ön bilgiler verilmiş, daha sonra hâlin tespitinde hata yapılırsa âyetlerde ne gibi yanlış anlamaların söz konusu olacağı örneklerle açıklanmıştır. İleri sürülen iddialar mesnetsiz kalmasın diye “kuranmeali.com” adresindeki kırk bir meâl, örnek verilen âyet bağlamında incelenmiş, âyete doğru ya da yanlış mana verenler tespit edilmiştir. Yani bu kitabı okuyan biri hem Kur’ân’daki dil yapılarını yakından tanıma fırsatı bulacak hem de bu yapılar hakkında yeterli bilgi sahibi olunmadan âyetlere mana verilmesi durumunda düşülecek hataları örnekleri üzerinden müşâhede edecektir. Bunun yanı sıra kırk bir meâl üzerinden yapılan karşılaştırmalar sayesinde meâller hakkında da fikir sahibi olacaktır. Daha önce Kur’ân-ı Kerim’deki gramere muhalif görünen âyetleri Mushaf tertibine göre tek bir kitapta toplamış “İlâhî Kelâmın Müstesna Grameri” adıyla ilim meraklılarının hizmetine sunmuştuk. Şimdi de “Müşkilu’l-Kur’ân I - Lafız ve İ’râb Kaynaklı İşkâl” ve “Müşkilu’l-Kur’ân II - Mevzu Kaynaklı İşkâl” adlı çalışmalarımızla tefsir talebelerinin önündeki bir müşkili daha ortadan kaldırmaya katkı sağlamak istiyoruz. Gayret bizden tevfîk Allah’tandır (cc).