Osmanlı döneminde henüz küçük bir yerleşim yeri olan Eskişehir’e iskân edilenmuhacirler üzerine yaptığımız çalışmada öncelikle mevcut olan 396 köye odaklanmıştık. Bu köylerin kimler tarafından, ne zaman kurulduğuna ilişkin bir krokihazırlayarak bu bilgileri diğer verilerle zenginleştirme yolunu takip edecektik. Arşiv belgelerinin yanı sıra ulaşılabilen yerel kayıtlara, saha çalışmalarıyla birliktemahalli yöneticilerin ifadesine dayanarak ilerleyecektik. Aslında planlanan süreyihayli aştık. Bu gecikmenin temel nedeni, sonuçsuz kalan araştırmaya ilişkin başvurularımız olmuştur.Elinizdeki bu eser, 2007 yılında başlayan ve bugün 15’inci yılını dolduran çokboyutlu araştırma ve çalışmaların bir sonucudur. Burada 228 adet belgenin transkripsiyonu ve aynı numara ile belirtilmiş görüntüsü bulunmaktadır.Bu uzun soluklu uğraş ve araştırmalar, arşiv belgelerindeki Kırım, Kazan, Rumelive Kafkasya’dan Eskişehir’e muhaceret ve iskânı kapsamaktadır. Bu belgelerinüçte birine yakını yani yaklaşık bin kadarı Kırım, Kazan Tatarı Türklere ait arşivbelgesidir. Burada yayınlayabildiğimiz ise genel toplamın onda biri, konuyla ilişkili olanların sadece dörtte biridir. Konuya dair daha yüzlerce arşiv kaydına buradayer verilememiştir.Tarih araştırmalarına kaynaklık eden arşiv belgelerinin yayınlanması o eseri birbaşvuru kaynağına dönüştürdüğü gibi yorum ve değerlendirmelerle ortaya çıkanyanlılık sorununun önüne geçilmesini sağlamaktadır. Her biri yeni araştırma veyayınların gündemini oluşturacak bu belgeler incelendiğinde ihtiva ettikleri bilgilerin değeri anlaşılacak, şimdiye değin konuya ilişkin uzaktan yakına, genelden yerele kaleme alınan eserlerdeki eksiklik ve yanlışlıklar gün yüzüne çıkacaktır.Belgelerin dilinden aktarılan bu araştırma ve incelemelerle Kırım, Rumeli ve Kafkasya’dan Anadolu’ya göç ederek gelenlerce kurulan ve bugünkü Eskişehir ili sınırları içinde yer alan köylerin yarısının muhacir yerleşimi olduğu görülmüştür. Bumuhacir yerleşimlerinin üçte biri olan altmışı aşkın köy ile Eskişehir il merkezindezamanla “aşağı mahalle” olarak da adlandırılan kısmında 1880-1905 yıllarını kapsayan yirmi beş yıllık süreçte Kırım Tatar asıllı halktan oluşan yedi mahallede yerleşim tespit edilmiştir. Bu göç ve iskân süreci Eskişehir’in şehirleşmesine etkiliolmuştur. 1915 yılında on beş mahalleye ulaşan liva (sancak), 1923’te cumhuriyetle birlikte yirmi altı mahalleli vilayet hâline gelmiştir.Eserde yer alan yerleşimler hakkındaki bilgilerin sağlamlaştırılması adına 1904-1905 genel nüfus tahriri sonuçları, arşiv belgelerinin tamamlayıcısı olarak kullanılmıştır. Erol Canarslanlar’ın özel arşivinde (Metin içinde “Özel Arşiv” şeklinde geçmektedir.) bulunan bu sayım kayıtları, Kişisel Verileri Koruma Kanunu(KVKK) kapsamında sınırlı şekilde sunulmuştur.Sönmeyen Kırım ateşini yüreklerinde bu vatan toprağına ulaştıran, felaket acısınıyaşayan, kan ve gözyaşı döken, ana vatanını kaybetmiş, Türkiye’ye gönülden bağlanmış atalarımızı sonsuza kadar minnet, şükran ve saygıyla anıyoruz.