Yıllar önce, 1971'de, Batı iktisat dünyası coşkuyla Marjinalizm'in doğuşunun 100. yılını kutlarken bir gurup iktisatçı 1871'de bir ihtilâlin olup olmadığını tartışıyor, bir başka iktisatçı gurubu da Marjinalist fikirlerin İtalya'ya, Japonya'ya ve kıta Amerika'sına yayılışını inceliyordu. Kendi payıma ben de, bu fikirlerin Türkiye'ye, bizim düşünce iklimimize akışını merak ettim. Ancak işin daha başlangıcında, üzerinde bulunduğum çalışma alanı tam bir çöl kuraklığı içinde olduğumu göstermişti. Bu defa, ilgi alanının sınırlarını genişletmek ihtiyacını duydum. Buna göre, Klasik iktisat düşüncesinin ülkemizde bulduğu kabulü araştıracaktım. Doğrusu bu odak değişikliği çehresine bir parça renk verdiyse de bana akademik bir tatmin sağlamadı. Gerek Marjinalizm'in ve gerekse, geriye doğru çekilerekten Klasisizm'in yayılışının araştırılması, aslında, meselenin dip köklerinin yayılma teorisinin çok dışına saldığını ve orada düğümlendiğini göstermişti. Düğümün açılması pozitif tarihçi kimliğinden çok spekülasyonla yoğrulmayı gerektirecekti. Bu ise bugün de öyle ya, pek benim harcım değildi. Fakat bu konuda dişe dokunur bir inceleme, işin özü gereği, Osmanlı insanının dimağına nüfuz edebilmeyi emrediyordu. Eksik ve kusurlu da olsa böylesi bir cesaretin ihtiyarı beni Osmanlıyı Osmanlı ile bilen, kitaplarda yazılı olmayan şeylere de hakkıyla sahip ve Osmanlı gerçeğini araştıran son kuşak Osmanlılarla karşı karşıya getirdi∗ Onlarla can-sohbetlerde bulundum. Sabri Ülgener hocam ile iktisat teorisinin evrim trendi esas olmak üzere buradan önce siyasalara geçer sonra komşu ve yakın ilgi alanlarında akademik yolculuklar yapardık. Ülgener, Osmanlı gerçeğini yakalamış bir bilgin, bir insan-ı kâmil idi. Her muhitten onu kuşatabiliyordu. Sözgelimi Fuzuli'den bir beyit okur, bunun Marx'ın düşüncesinde sayfalara tekabül ettiğini anlatırdı. Bu arada gene bir yol bulur, Osmanlı sosyal tarihine, tarikatlara geçer sohbetimizi orada koyulaştırırdık. Diğer taraftan Ahmed Süheyl Ünver dede-dostumdu. Uzun yıllara açılan sohbetlerinin tiryakisi olmuştum. Süheyl hocanın sohbetlerinde belli ve sabit bir hareket alanı yoktu. Bilakis, konuların dağınıklığı içeresinde her nokta kendi içinde bir hareket merkezi idi. Tahsisî bir noktadan hareketle her yere çıkılır ve her yerden tekrar o tahsisî noktaya dönülürdü. Ben kendi idrakime göre Ünver'in sohbetlerinin dayanıklılığını birleştirmeye çalıştım. Osmanlı insanının davranışsal çerçevesini anlamak kadar o çerçevenin ileriye açık şimdiki izlerini Türk insanında yakalayabilmek için sohbetlerinden öğrendiğim şu düsturla imkân dahiline giriyordu: “Olan olmuş, olacak da olmuştur. Olacak birşey yoktur.” Şubat 1986'da vefatıyla, bana göre, artık Osmanlılık da hayatiyetini noktalamış oldu. Bu çalışmanın ortaya koyduğu temel tezlerden biri Osmanlı insanının neden modern iktisat standartlarını üretmediğine cevaplar aramasıdır. Eğer bu yönde tutarlı ipuçları ortaya konulabilmişse Türkiye'de iktisadî düşüncenin evriminin araştırılmasında işin zor ve zahmetli yanı kuşatılmış demektir. Hiç şüphesiz bu çizgide karşılaştığım güçlükleri göğüslemede yardımlarını gördüğüm üstadlarım Sabri Ülgener ve Süheyl Ünver'i minnet ve rahmet duyguları ile anmam gerekiyor. Osmanlı münevverinin modern iktisat düşüncesini benimserken eskiye ilişkin bir dizi unsuru yeni model içersine yedirmesi kadar ideoloji buhranına da düştüğü görülüyor. Fakat her hâlükârda, Klasik iktisat düşüncesinin pozitif normatif dünyalarının ayrılamamış oluşu süregiden fikrî çarpıklıklara kaynaklık etti. Bunun hikâyesini Tanzimat sonrası gelişmeleri incelerken göreceğiz. Kitabın bu şekli kazanmasında, basımından kapağına kadar, kadîm dostum İbrahim Derbeder her aşamayı büyük bir razılıkla üstlendi ve mutlu da oldu. Kitabın matbaa tashihlerine ve indeksin hazırlanmasına mesai arkadaşım A. Dinç Alada'nın emeği geçti. Güryay matbaası personeli de titiz bir basımı gerçekleştirdiler. Kendilerine teşekkürü bir borç bilirim.