İslâm’ın ön gördüğü insan modelinde aranan en önemli vasıf şüphesiz, Allah’a ve diğer imanî esaslara inanmaktır. İslâmî ilimler içerisinde, imân esasları ile ilgili hususları daakaid ve kelam ilmi ele alır. Sahih imanı elde eden kişide aranan ikinci önemli nitelik, Allah’a nasıl kulluk yapacağını ve toplumsal kuralları bilmesi ve bu kurallara uygun bir hayat yaşamasıdır. Bu alandaki meseleleri izah eden ilim dalı da fıkıhtır. Ancak iman-ibadet bütünlüğünü yakalamış bir kulda aranan üçüncü bir özellik daha vardır ki o da, hayatını tanzim ederken, Allah’ın her an kendisini gördüğünü bilerek hareket etmesi ve ahlâken belirli bir olgunluk düzeyine ulaşmasıdır. Kişinin bu vasıfları kazanması için çalışan diğer İslâmî disiplin ise tasavvuftur. Bu manada tasavvuf, İslâmî ilimlerin üçüncü ayağını oluşturmaktadır.Tasavvuf ehli, yukarıda adı geçen insan modeline, insan-ı kâmil demiştir. Tasavvufî uygulamalara bakıldığında her bir tasavvufî pratiğin, bu seviyede bir insan yetiştirme hedefine matuf olduğu görülecektir. İslam’ın bütün inananlara farz kıldığı ibadetler, daha sonra nafileler ve tarikattan tarikata farklılık arz edebilen evrad ve ezkar, tasavvufî eğitimin temel unsurları olarak karşımıza çıkar. Buna ilaveten,örneğin pek çok sûfînin benimsediği az yemek (kıllet-i taam), aşırı tokluktan kaynaklı nefsin taşkınlıklarını önler. Aynı şekilde, az konuşma (kıllet-i kelam) ilkesi; yalan söylemek, dedikodu, muhatabı rencide etmek, kötü söz kullanmak gibi dilin afetlerinden kişiyi, büyük oranda korur. Öte yandan az uyumak (kıllet-i menâm); ataleti, bedenen hantal olmayı, zaman israfını vb. pek çok olumsuz durumu önlemeye yardımcı olur. Bu genel riyazet ilkelerinin yanında tasavvufta seyr u sülükun bir parçası olarak uygulanan halvet, riyazet, nafile ibadet, çile, zikir ve benzeri pek çok pratik, insanın olumsuz vasıflarından arınarak, duru bir zihne ve tasfiye edilmiş bir ruha kavuşmasına vesile olur. Bu seviyede bir insan, artık nefsinin tuzaklarının ve şeytanın hilelerinin kendisine daha az zarar verdiği model bir birey olma hüviyetine kavuşur.Tasavvuf erbabı, Hakk Teâlâ’nın “eşref-i mahlûkât” olarak tanımladığı insana ayrı bir ihtimam gösterir. İnsan, ilâhî kelamın muhatabıdır. Onda bilkuvve mevcut olan insan-ı kâmile yol bulabilmek için tekkelerdeki faaliyet ve hizmetlerin yelpazesi de -tekkeye göre farklılık göstermekle birliktegeniş olmuştur. Pek çok tekke, müritlerin seyr u sülûk yaptıkları yer olma genel maksadının yanında, bazen yolda kalmış birine barınak ve aşevi, kimi zaman ilim ve sanat merkezi, bazen karargâh, bazen de şifa yurdu gibi hizmetler verebilmiştir. Böylece bu merkezler, mensuplarının tasavvufî eğitimlerini üstlenmenin yanında, diğer insanların kalplerine dokunarak, kendilerine İslâm’ın güzelliklerini ulaştırmayı da hedeflemişlerdir. Özellikle Anadolu ve Balkanlar’ın Müslüman olmasında Yesevî dervişlerinin rolünü, Mevlânâ’nın müspet tutumu sayesinde pek çok Hıristiyan’ın Müslüman olduğu yönündeki rivayetleri ve benzeri örnekleri göz önünde bulundurduğumuzda, bu durum daha iyi anlaşılacaktır. Bu tür örnekler, tekke mensuplarının toplumsal hayattan kopuk, münzevi bir hayat yaşadıkları genel algısını da kırmaktadır. Çalışmamız, tekke eksenli toplumsal faaliyetlerden olan sağlık hizmetlerini içermektedir. Bir giriş ve üç bölümden müteşekkil olan çalışmamızın giriş kısmında tasavvuf hakkında genel bir malumat aktarıldıktan sonra tasavvuf ilminin diğer ilim dallarıyla münasebetlerinden kısaca bahsedilecektir. “Tekke ve İlim” başlığını taşıyan birinci bölümde, öncelikle tekkelerin genel fonksiyonları üzerinde durulmuştur. Böylece tekkelerin, sosyal hayatın pek çok alanında aktif rol üstlendikleri vurgulanmak istenmiştir. Topluma yönelik en önemli faaliyetlerden birisi de ilim olduğuna göre tekkeler, aynı zamanda ya doğrudan ilim tahsil edilen yahut mensuplarının ilim tahsil etmesini teşvik eden kurumlar olarak karşımıza çıkar. Bu itibarla, bu bölümde tasavvuf ehlinin ilme verdiği önem müstakil bir başlık altında açıklanmaya çalışılmıştır. Birinci bölümde son olarak, tekke mensuplarının medrese eğitimine karşı tutumlarına da izah getirilmiştir. “Tekke’de Yapılan Sağlık Hizmetleri” başlıklı ikinci bölümde ilk olarak, genelde ilme önem verdikleri daha önce zikredilen ehl-i tasavvufun, özelde tababet ilmine karşı tutumları örneklerle ele alınmıştır. Bu bölümde ikinci olarak sûfîlerin, sağlık hizmetlerinin farklı kademelerinde yaptıkları hizmetlere yer verilmiştir. Bu kısımda da öncelikle tekkelerin, bizatihi sağlık merkezi gibi faaliyet gösterdiği durumlar ele alınmıştır. Bu kısımda, tekkelerin sağlık hizmetlerine katkıları, beden sağlığına yönelik olanlar ve ruh sağlığı hizmetleri kapsamında bulunanlar olmak üzere iki ayrı kategoride ele alınmıştır. Bu bölümde, tekkelerde yapılan sağlık hizmetlerinin, bazen bilimsel ilkeler ışığında, bazen halk tababeti seviyesinde, kimi zaman da dua yahut keramet ile yapıldığı yönünde örneklerin aktarıldığı bir tablo oluşturulmaya çalışılmıştır. Üçüncü bölüm, “Sûfîlerin Sağlık Bilimlerine Katkıları” adı altında, tekke mensubu tabiplerin, bilimsel veriler ışığında yaptıkları faaliyetleri kapsamaktadır. Bu bölümde öncelikle detaylı olarak, tıbbî eser telif eden sûfîler ve eserleri hakkında malumat paylaşımı yapılmıştır. Daha sonra tıbbî bir kuruluşun yöneticiliği makamına kadar ulaşmış tasavvuf meşrep tabiplerin faaliyetlerine ve bir kısım sûfîlerin tıp etiğine katkıları, müstakil başlıklar altında ele alınmıştır. Bu bölümde ayrıca tekke kökenli olup cerrâhî ve temel tıbbî bilimler ekseninde bilimsel tıp ile meşgul olan, tıp eğitiminde rol alan ve eczacılık alanına katkı sağlayan kişilere ve yaptıkları faaliyetlere yer verilmiştir. Tüm bu zikredilen konuları ele alırken -sahamız olmaması hasebiyle- tıbbî tahliller, tedavi yöntemleri, farmakolojik preparatların tesirleri ve yan tesirleri vs. hususlar içeren değerlendirmeler yapmamayı tercih ettik. Tabip sûfîlerin eserlerindeki tıbbî bilgilerden de, onların bu alanla ilgilendiklerini ortaya koyacak kadar sınırlı miktar örnek kullanmakla yetindik. Bu tür bilgilere yer vermek durumunda kaldığımızda ise nakilleri doğrudan aktarmayı tercih ettik. Zaten araştırmamız boyunca, gerek tıp ve eczacılık tarihi gerek diğer sağlık bilimleri uzmanlarınca, mezkûr konuların tıbbî ve farmakolojik tahlilleri, bugünkü bilimsel verilerle örtüşüp örtüşmediği vb. detayların genel olarak incelendiğini gördük. Bu itibarla, çalışmamızın temel hedefini; tarihî süreç içerisinde tasavvufî eğitim görmüş tabiplerin ve halk tababetiyahut şifacı seviyesinde sağlık hizmeti veren sûfîlerin mevcudiyetini ve onların sağlık alanındaki faaliyetlerini tarihî bir vakıa olarak ortaya koymak, şeklinde sınırladık. Dolayısıyla ulaştığımız materyaller içerisinde yalnızca sûfî çevrenin bu sahaya katkıları ile ilgili olanları inceledik. Maksadımız, tasavvufî çevrenin topluma dönük çalışmalarını, sağlık hizmetleri ekseninde tespit etmek olduğu için, yalnızca tıp sahasındaki faaliyetleri değil, sûfîlerin genel sağlık bilimlerine ve hizmetlerine katkılarını ortaya koymaya yönelik bir metot takip ettik.Araştırma esnasında ilmî değerlendirmeleri ile bana önemli katkılar sağlayan Dr. Öğr. Üyesi Mustafa TÜRKAN’a, teknik konularda sıkça yardımına başvurduğum Arş. Gör. Yasin BOSTAN’a, Arş. Gör. Halil IŞILAK’a ve bu süreçte beni her daim destekleyen aileme teşekkür etmeyi bir borç bilirim.