Cumhuriyet döneminde eğitim alanında yapılan çalışmalar içindeilköğretim önemle ele alınmış, fakat buna rağmen günümüze kadar çözüme kavuşturulamamış temel problemlerdendir. Eğitim tarihi araştırmaları içinde Cumhuriyet’ in ilk yıllarına dair ilk elden kaynakların kullanıldığı çalışmalar sınırlıdır. Öğretimde birliğin sağlanmasından okuma,yazma ve anlamada kolaylıklar sağlayan Harf inkılâbına kadar olan dönemi özel olarak ele alan bir çalışma mevcut değildir.İlköğretime ilişkin çalışmalar 1924–1928 dönemi için olduğu gibiönceki dönemler için de sınırlıdır. Aziz Berker’in “Türkiye’de İlköğretim I (1839–1908)”1adlı eseri Tanzimat dönemi ilköğretim çalışmalarınadair temel kaynak niteliğinde bir eserdir. II. Meşrutiyet dönemine ait,çalışmamıza da bir giriş niteliği taşıyan Betül Batır’ın İkinci Meşrutiyet’ten Tevhid-i Tedrisat’a Türkiye’de İlk Öğretim (1908–1924) başlıklı doktora tezi ise önemli çalışmalardan biridir.2 Princeton Üniversite’sinde Jessica Selma Tiregöl tarafından hazırlanan “The Role of Primary Education in Nation-State-Building: The Case of The EarlyTurkish Republic (1923-1928)”3başlıklı doktora tezi ise adı geçen dönemi resmi devlet yazışmaları açısından ele alan önemli bir kaynak eserolarak değerlendirilmelidir.Cumhuriyet öncesi eğitim alanında yapılmış bazı çalışmalar daadı geçen döneme ışık tutmaktadırlar. Eğitim tarihçilerince önemli bireser olarak kabul görmüş Osman Ergin’in “Maarif Tarihi” başlıklı 5 ciltlik eseri bu çalışmalara önemli bir örnektir.4 Hasan Ali Koçer’inM.E.B. basımı “Türkiye’de Modern Eğitimin Doğuşu ve Gelişimi(1773-1923)” örnek gösterilebilecek diğer önemli eserlerden biridir.5İsmail Hakkı Tonguç’un “İlköğretim Kavramı” adlı eserinde de Osmanlı dönemi ilköğretim geleneği ayrıntılı bir şekilde sorgulanmaktadır.6Nafi Atuf’un, “Türkiye Maarif Tarihi”7, Faik Reşit Unat’ın “TürkiyeEğitim Sisteminin Gelişmesine Tarihi Bir Bakış”8, Bayram Kodaman’ın “Abdülhamit Devri Eğitim Sistemi9”, Necdet Sakaoğlu’nun,“Osmanlı’dan Günümüze Eğitim Tarihi”10 adlı eserleri Osmanlı dönemi ilköğretim hayatına ışık tutmak açısından değerli çalışmalardır. YücelGelişli’nin Türkler ansiklopedisinde yayınlanan “Osmanlı İlköğretim Kurumlarından Sıbyan Mektepleri (Kuruluşu, Gelişimi ve Dönüşümü)”,11 başlıklı makalesi özellikle Tanzimat dönemi ilköğretimine teşkilat yapısı ve eğitim anlayışı açısından önemli bir özet görevi yapmaktadır. Işıl Çakan’ın “Cumhuriyet Döneminde İlk Öğretim FinansmanSorunu ve Mektep Vergisi Uygulaması”12 başlığını taşıyan makalesiise 1913 Tedrisat-ı İbtidaiye Muvakkati’nden 1927 Mektep Vergisi Kanununa kadar olan ilköğretim finansman yapısını ayrıntılı olarak ele almaktadır. Hasan Cicioğlu’nun “Türkiye Cumhuriyeti’nde İlk ve OrtaÖğretim (Tarihi Gelişim)”13 adlı eserindeyse ilk ve ortaöğretimin gelişimi Osmanlı döneminden başlatılmışsa da, daha ayrıntılı olarak orta öğretim kurumlarını temel alan bir çalışmadır. Cemil Öztürk’ün “Atatürk Devri Öğretmen Yetiştirme Politikası” 14, Mustafa Ergün’ün“Atatürk Devri Türk Eğitimi” 15, Yahya Akyüz’ün “Türk Eğitim Tarihi” 16 başlıklı eserleri ve 1929 yılı “Muallim Yıllığı” 17 konumuz açısından önemli eserlerdir. Erhan Kanbolat’ın ‘Harf Devrimi’nden KöyEnstitülerine Türkiye’de İlköğretim (1928-1940)’18 başlıklı doktoratezi ilköğretimle ilgili önemli bir dönemi gün ışığına çıkarmaktadır.Cumhuriyet dönemini ele alan kaynakların büyük çoğunluğu yukarıdaadı geçen kaynaklardan yararlanarak Osmanlı dönemi eğitim öğretimanlayışı ve ilköğretimin eğitim sistemi içindeki yerine değinmişlerdir. 19Elinizdeki eser 2009 yılında İstanbul Üniversitesi Atatürk İlkeleri veİnkılap Tarihi Enstitüsü’nde Tevhid-i Tedrisat’tan Harf İnkılabına İlköğretim (1924-1928) başlığıyla kabul edilmiş doktora tezimin tıpkı basımıdır.Araştırmada amaçlanan, Cumhuriyet’in ilanından 4 ay gibi kısabir zaman zarfında 3 Mart 1924 tarihinde eğitim kurumlarının idarelerinitek elde toplamak amacıyla oluşturulan Tevhid-i Tedrisat (Öğretim Birliği) yasasıyla hedeflenen ideolojik alt yapının bürokratik üst yapısınınkurulduğu dönemden, yüzyıllardır kullanılan Arap alfabesinin Latin alfabesiyle değiştirilmesine kadar olan dönemin kapsamlı bir analizini yapabilmek, kanun, yönetmelik ve söylemlerle hedeflenen ilköğretim politikalarının ne olduğu, gerçekleştirilmek istenen programlardan ne ölçüdesonuç alınabildiğini ilk elden kaynaklara dayanarak saptamaktır.Çağdaş ve demokratik bir yönetim biçimiyle yeniden şekilleneneğitim kurumlarıyla devrimlerin yerleşmesinde kritik dönüm noktalarıolarak kabul edilebilecek 1924–1928 yılları arasında gerçekleşen değişimi görebilmek için öncelikle ikinci el kaynaklardan günümüze kadarsaptanmış olan veriler sınıflandırılmış ardından, ilköğretim alanındakifaaliyetlerin hukuki boyutunu kavrayabilmek amacıyla Zabıt Ceridelerive Düsturlardan, yasa ve yönetmelikler tespit edilmiştir. Hukuki alandagerçekleştirilmesi hedeflenen yeniliklerin uygulamaya ne şekilde yansıdığını anlayabilmek içinse dönemin gazete ve mecmuaları, dönemin Maarif vekillerinin eğitim hakkındaki görüşleri, sayısal verilere ulaşabilmekiçinse ihsaiyat mecmuaları ve salnameler taranmıştır.Araştırmada dönemin Meclis konuşmaları,20 Cumhuriyet Arşivibelgeleri, Türkiye Cumhuriyeti 1924-1925, 1925-1926 ve 1926-1927salnameleri, gazete ve mecmualarının tamamına mümkün olduğuncaulaşılmasına ve değerlendirilmesine çalışılmıştır. Dönemin talimatname,yönetmelik, karar gibi hukuksal belgeleri ilgili müfredat programları vediğer tablo niteliğindeki bilgiler yanında ilköğretim okul ve öğrencilerinin fotoğraflarına ekler bölümünde yer verilmiştir.Cumhuriyet dönemi ilköğretim alanında yapılan reformların atılanyeni adımların mantığını kavramak öncelikle Osmanlı devletinden devralınan ilköğretim mirasını iyi analiz etmekle mümkündür. Özellikle II.Meşrutiyet sonrası ilköğretim anlayışı tahmin edilir ki Cumhuriyet’inanlayışında önemli etkileri olan bir dönemdir. Cumhuriyeti kuran ve eğitim reformlarını gerçekleştiren şahsiyetlerin pek çoğu II. Meşrutiyet dönemi eğitim anlayışıyla yetişmiştir. Bizzat Atatürk’ün kendisi de ilki1873 yılında İstanbul’da Nuruosmaniye Camii’nin yanında faaliyete başlayan yeni usul ibtidai olarak adlandırılan bir ibtidai mektepte; Selanik’teŞemsi Efendi ibtidai mektebinde ilköğrenimini tamamlamıştır.21 II. Meşrutiyet döneminde eğitimde millileşme hareketi önemli ölçüde ilköğretime de yansımıştır. Özellikle Balkan savaşları milliyetçilik duygusunun eğtim alanında kendisini daha baskın hissettirmesinin önemli bir sebebi olmuştur. 1913’te yürürlüğe giren Tedrisat-ı İbtidaiye Muavakkatı’nın bir takımdeğişikliklere uğrayarak 1961’e kadar varlığını sürdürmesi de bu döneminhukuksal açıdan Cumhuriyet dönemine etkisinin önemli bir göstergesidir.Giriş bölümünde Cumhuriyet’in devraldığı eğitim ve ilköğretimyapısı özetlenmeye çalışılmıştır. Birinci bölümde Cumhuriyet’in ilanınınardından hükümet programlarında belirlenen eğitim ve ilköğretim politikaları, Atatürk ve dönemin milli eğitim bakanlarının söylev ve demeçlerinden yararlanılarak anlatılmaya çalışılmıştır. Bu bölümde ilgili yerlerde kısmen T.B.M.M. Zabıt Cerideleri ve ikincil kaynaklardan da yararlanılmıştır.Ayrıca ilköğretimin mali kaynaklarının adı geçen dönem içinde neler olduğu, genel ve il özel idare bütçelerinden ilköğretimle ilgili yapılan düzenlemeler, dönemin salname ve ihsaiyat mecmuaları ile, 1927 yılı istatistiği kayıtlarına dayanılarak öğretmen, öğrenci sayıları tespit edilmeye çalışılmış vemevcut ilköğretim binaları sayı ve nitelikleri üzerinde durulmuştur.İkinci bölümde Tevhid-i Tedrisat ile Harf İnkılâbı’na kadar olanbeş yıllık dönemde eğitim sistemine önemli değişiklikler getiren üç devrim kanunu Tevhid-i Tedrisat Kanunu, Maarif Teşkilatına Dair Kanun veHarf İnkılâbına Dair Kanun ayrıntılı olarak incelenmiş, Halk Dersaneleri veMillet Mektepleri talimat ve uygulamalarıyla anlatılmaya çalışılmıştır. Bubölümde ayrıca 1924 ve 1926 Müfredat programları karşılaştırmalı olarakdeğerlendirilmeye çalışılmıştır. Dönemin ders kitapları, öğretim metodlarıve eğitim uygulamaları tespit edilen verilerle irdelenmiştir. Bu bölüm düstur,gazete ve Maarif Vekâleti Mecmuası ve Maarif Vekâleti Tebliğler Mecmuası ile Cumhuriyet arşivi belgelerinden yararlanılarak oluşturulmuştur.Üçüncü bölümde ise ilkokul öğretmen ve öğrencileriyle ilgili sayısal veriler, öğretmenlerin yetişmesi, sorunları ve faaliyetleri, öğrencilerle ilgili yasal düzenlemeler anlatılmaya çalışılmış, ilköğretimin denetlenmesi ise ayrı bir başlık altında incelenmiştir.Özellikle konu seçimi, kaynak tarama ve metnin ortaya çıkışındabenden yardımlarını esirgemeyen değerli tez danışmanım Prof. Dr. Sabahattin ÖZEL’e, değerli hocalarım Prof. Dr. Dr. Işıl ÇAKANHACIİBRAHİMOĞLU, Doç. Dr. Aynur Soydan ERDEMİR, Prof. Dr. AliArslan ve Prof. Dr. Cezmi Eraslan’a teşekkürü bir borç bilirim. BeyazıtDevlet Kütüphanesi çalışanlarına, Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi ve İstanbul Büyük Şehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı çalışanlarına da yardımlarından dolayı teşekkür ederim. Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsünün değerli hocaları Cehavir KAYAM ve Serkan TUNA’ya ilgi ve alakaları için minnettar olduğumu belirtirken desteklerini hiç bir zaman esirgemeyen çalışma arkadaşlarım Dr. Mehmet PERİNÇEK, Doç. Dr. ÖnderKOCATÜRK, Dr. Ali ŞAHİN’e ve başta tezimi yazdığı esnada EnstitüSekreteri görevinde bulunan Çelebi BOZKURT olmak üzere tüm Enstitüçalışanlarına verdikleri destek için teşekkürlerimi sunarım. Çok sevgiliarkadaşlarım Yrd.Doç.Dr. Betül BATIR, Dr. Burcu KUTLU ve Dr. Burhan Akgün’e eleştirileri ve yönlendirmeleri için ne kadar minnettar kalsam azdır. Ayrıca tezin yazıldığı dönemde Beyazıt Devlet KütüphanesiNadir Eserler Bölüm şefi Muhammet HIZARCI' nın yardımlarını hiçbirzaman unutmayacağımı belirtmek isterim. Son olarak sadece tez çalışması süresince değil, bütün eğitim hayatım boyunca maddi ve manevi desteğini gördüğüm, yardımlarını esirgemeyen sevgili kardeşim ve canım aileme çok teşekkür ederim.Konuyla ilgili gelecekte yapılacak araştırmalara bir mum ışığı tutabilmiş olmak ümidiyle...