Türk-Macar ilişkileri MS beşinci yüzyıla, hatta belki de ondan öncesine kadar gider. Uralların kuzeyinden kopup Hazar kıyılarına doğru gelen bugünkü Macarların ataları yüzyıllarca Hazar-Karadeniz arasındaki bozkırlarda yaşadı. Aynı yüzyıllarda, aynı coğrafyada Hazar ve Bulgar Türkleri de vardı. Türkler ve Macarlar, bu iki bozkır kavmi, Kafkasların kuzeyindeki toprakları yurt tutmuşlardı; yaşayış tarzları, gelenekleri birbirlerine çok benziyordu. Muhtemelen birbirlerinden kız alıp verdiler. Bazı Türk boyları da Macarların arasına girdi, Macar oldu. Macarların dokuzuncu yüzyıldaki yurt tutuşundan yani bugünkü yurtları Macaristan’a gelişlerinden önceki zamanlardır bu asırlar. İşte o dönemlerin hatıraları, Macar diline girmiş pek çok Türkçe kelimeyle bugüne uzanmıştır. Bulgar-Çuvaş Türkçesinin izinden giden Türkologlar için bu kelimeler özel bir alan oluşturur. Elbette Macarcanın etimolojisi üzerinde çalışan bilginler için de bu kelimeler çok önemlidir. Macarlarla bizim bir Attila bağlantımız da vardır. Beşinci yüzyılın ortalarına doğru bugünkü Macaristan’a yerleşip Roma’yı ve o zamanki Konstantinopolis’i dize getiren Attila, bir bakıma hem biz Türklerin hem de Macarların atası sayılır. Türk-Macar ilişkileri Attila ve Bulgar Türkleriyle sadece bir başlangıç yapmıştır. On üçüncü yüzyılda başlayan Çengizli akınları yeni ilişkilerin yolunu açar. Çengizlilerin önünden kaçan binlerce çadırlık Kuman-Kıpçak Türkü Macaristan’a sığınır ve onlar bugün kü Macarlığın önemli bir bölümünü oluşturur. Bir süre kendi dillerini konuşurlar, sonra unuturlar. Yıllar sonra buldukları Kumanca bir Hıristiyan ilahisiyle o eski dillerini şimdi tekrar hatırlıyorlar. Sonra Osmanlı Türk dönemi başlar. Bu defa yüzyıllarca süren çetin savaşlar... 1526’daki Mohaç’ın ardından başlayan 150 yıllık Osmanlı dönemi... Bu kez de Osmanlı Türkçesinden Macarcaya geçen kelimeler vardır. 1699’da Osmanlı dönemi biter. Şimdi Macarların Avusturyalılara karşı bağımsızlık mücadeleleri başlamıştır. Vaktiyle Kumanlar, Macaristan’a sığınmıştı. Şimdi Macar bağımsızlık savaşçıları Osmanlı Türk topraklarına konuk oluyordu. Macar bağımsızlık hareketinin önderi II. Ferenc Rákóczi, yüzü aşkın adamıyla onlarca yıl konuğumuz oldu. Onun başyaveri Kelemen Mikes ömrünü Tekirdağ’da geçirdi (1715-1761). Oradan hayalî ablasına yazdığı mektuplar, Türkiye Mektupları, bugün Macar edebiyatının en önemli klasikleri arasında yer almaktadır. İlk konuk (mülteci) kafilesinden sonra on dokuzuncu yüzyılın ortalarında ikinci bir konuk kafilesi vardır. İlk Macar cumhurbaşkanı kabul edilen Lajos Kossuth adamlarıyla birlikte 1850-1851 arasında Kütahya’da konuğumuz oldu. Macarların anayasa tasarısını da Kütahya’da hazırladı. Macar Türkolojisinin kurucusu Ármin Vámbéry’nin İstanbul’daki yılları da aşağı yukarı aynı döneme rastlar. Vámbéry’nin Macaristan’da kurduğu Türkoloji, Avrupa’daki bazı dil okullarını saymazsak dünyadaki ilklerdendir. Buna karşılık Türkiye’de kurulan Hungaroloji için Atatürk’ü ve 1936 yılını beklememiz gerekecektir. Macar Türkolojisinin, dünya Türkolojisi içinde önemli bir yeri vardır. Vámbéry, József Thúry, Zoltán Gombocz, Gyula Németh, Lajos Ligeti, Zsuzsa Kakuk, György Hazai, Janos Eckmann, András Róna-Tas, István Vásáry, Árpád Berta… Ve elbette daha birçok önemli Türkolog, Macar mektebinden yetişmiştir. Aynı mektepten yetişen Türkler de vardır: Bekir Çobanzade, Hamit Zübeyr Koşay, Hasan Eren, İbrahim Kafesoğlu, Şerif Baştav. Edit Tasnádi işte bütün bu ilişkilerin sözcüsü gibidir. O; akademik kariyer yapmamış, ömrünün önemli bir kısmını Macar Radyosunun Türkçe bölümünde geçirmiştir ama bütün bu ilişkiler onun ilgi alanındadır. O; Németh, Ligeti, Kakuk gibi ünlü Türkologların öğrencisi olmuş ve bir Türkolog olarak yetişmiştir. Ama hayat onu âdeta modern Türkçenin içine atmıştır. Budapeşte’deki radyonun Türkçe servisinde yıllarca çalışmak, Türkiye’de ve Avrupa gurbetinde yaşayan Türklere Türkçe programlar hazırlamak, onlardan gelen mektupları okumak, sınıflandırmak, türkü isteklerine cevap vermek onun Türkçesini pişirmiştir. Bu pratiğin üstüne beş yıl boyunca Ankara’da DTCF’de okutmanlık yapmak da onun çalışma alanını belirleyen etkenlerden biri olmuştur. Evet, Edit Hanım, eski Bulgar Türkçesinden Macarcaya geçen kelimelerle meşgul olmuştur, Macarca-Türkçe ve Türkçe-Macarca Sözlük çalışmalarının içinde yer almıştır ama onun asıl çalışma alanı çeviri olmuştur. Özellikle Türkçeden Macarcaya. Onlarca romanımız, öykümüz, şiirimiz, deneme ve araştırma kitabımız onun emekleriyle, onun güzel ve mutlaka estetik diliyle Macarcaya kazandırılmıştır. Yaşar Kemal, Orhan Pamuk, İhsan Oktay Anar, Memet Baydur, Gül İrepoğlu, Buket Uzuner, Orhan Asena, Tarık Buğra, Turan Oflazoğlu, İlber Ortaylı ve daha pek çok yazar ve şairimiz onun kalemiyle Macarcada hayat bulmuştur. Bu, öyle böyle bir iş değildir; roman dediğimiz kitapların bir kısmı çok hacimlidir. Mesela Benim Adım Kırmızı, 500 sayfayı aşkın bir eserdir. Böyle onlarca eseri bir dilden başka bir dile çevirmek herhâlde günde sekiz saat çalışarak yapılacak işlerden değildir. Bu sebeple yazının başlığında “emekçi” kelimesini kullandım. O, yıllarını çeviri işine veren bir emekçi olduğu gibi aynı zamanda bir “dil işçisi”dir. Çünkü edebî bir eseri çevirmek, o eseri hedef dilde yeniden yaratmak demektir. Nice Türk şiiri, öyküsü ve romanı Edit Hanım’ın dil işçiliğiyle Macarcada yeniden yaratılmıştır. Macarcadan Türkçeye yapılan çevirilerde ise Edit Hanım mutlaka bir Türk yazara ihtiyaç duymuştur çünkü Türkçe içinde ne kadar haşır neşir olsa da Türkçe onun ana dili değildir ve bir Macar şiirini Türkçeye çevirmek için ana dili Türkçe olan bir edebiyatçıya ihtiyaç vardır. Bence burada Edit Hanım; Kemal Özer, Dursun Ayan gibi şair ve yazarlarla birlikte çalışmakla doğru bir yöntem uygulamıştır. Edit Tasnádi Türk-Macar edebî ilişkilerinin her alanında söz söylemiş, kalem oynatmıştır. Onun, bu kitabın sonunda yer alan çalışmalarına bakanlar ne demek istediğimi anlarlar. Bizim Nasreddin Hocamız başka bir kılıkla Macar fıkra geleneği içine girmişse Edit Hanım orada vardır; Macarların on altıncı yüzyıldaki büyük lirik ve epik şairi Bálint Balassi’nin çeşitli dillerde yazdığı şiirler arasında Türkçe şiirler de bulunuyorsa Edit Hanım orada vardır; Kelemen Mikes, Tekirdağ’da hayalî ablasına mektuplar yazmışsa ve bu mektuplarda on sekizinci yüzyıl Osmanlı hayatıyla ilgili bilgiler de yazılmışsa Edit Hanım orada vardır; Yunus Emre’nin yedi yüz ellinci yılı kutlanacaksa Edit Hanım orada vardır; erken yaşta kaybettiğimiz sevgili dostumuz István Mándoky Kongur Budapeşte’de anılmışsa Edit Hanım orada vardır; Osmaniye’den Türk halk türkülerini derleyen Béla Bártok için ölüm yıl dönümünde toplantı yapılmışsa Edit Hanım orada vardır; Macaristan’daki tarihî Türk anıtları tanıtılacaksa Edit Hanım orada vardır; Tekirdağ’da, Kütahya’da Macar mültecileri anılacaksa Edit Hanım oralarda da vardır. Sözün özü Edit Hanım, Türk-Macar edebî ilişkilerinin her yerde hazır olan sözcüsüdür. İkinci Dünya Savaşı’nın ateşten günleri içinde doğan, çocukluk ve gençlik yılları savaştan hemen sonra başlayan Demir Perde içinde geçen Edit Tasnádi, bütün bu olumsuz dönemleri, edebiyat ve kültürle meşgul olarak değerlendirmesini bilmiş ve yukarıda kısaca anlatmaya çalıştığım sayısız eser ve çalışmaya emeğini ve gönlünü vermiştir. Budapeşte’deki Yunus Emre Enstitüsünde Macarlara Türkçe öğreten, bir bakıma Türk-Macar edebî ilişkilerinin bundan sonra da devam etmesinin yollarını açan Sinan Yaman, Edit Hanım’la konuşarak güzel bir iş yapmıştır. Hiçbir emek değerlendirilmeden kalmamalıdır. Yaman da Edit Hanım’ı ve çalışmalarını bütün yönleriyle bize tanıtarak kutsal olan bu emeği değerlendirmiştir. Elinizdeki eserde Sinan Yaman tarafından sorulan bilinçli sorularla, Edit Hanım’ın yaşadığı yerlerin ve yılların bizim için meçhul olan taraflarını öğreniyoruz. Edit Hanım’la birlikte âdeta maceralı bir yolculuğa çıkıyor, onun yaşadığı dönemlerin Macaristanı’nı, kısa süreyle de olsa Ankarası’nı izliyoruz. Bu güzel söyleşi kitabını okurken ben zevk aldım. Türk-Macar ilişkilerine ilgisi olan okuyucuların ve hatta genel okuyucu kitlesinin de aynı zevki alacağından eminim. 80 yaşına yaklaşmış bulunan Edit Hanım hâlâ çalışıyor. Öyle anlaşılıyor ki onun bize vereceği armağanlar henüz bitmiş değildir.