Toplumsal yaşayışta var olagelen değişik kültür tabakalarına, farklı iş kollarına, meslek alanlarına ait bulunan ve kendi aralarında, hayatın veya mesleklerinin vazgeçilmez ihtiyaçları dolayısıyla birbirlerine kaçınılmaz, kopmaz bağlarla bağlı olan insanların oluşturdukları, bir tür özel dil niteliğinde sayılan argo, diğer dillerde de görüldüğü üzere, Türkçede daha çok dar anlamıyla olmak üzere kendisine belirli bir kullanım alanı sağladığı ve bunun eskiden ‘‘külhanbeyi ağzı’’, ‘‘tulumbacı ağzı, ‘‘ayak takımı ağzı’’ gibi Türkçe kurallı ifadelerle veya ‘‘bayağıların, aşağı olanların dili’’ karşılığında ‘‘lisân–ı hezele’’ yahut ‘‘rezil kimselerin dili’’ demek olan ‘‘lisân–ı erâzil’’ biçimindeki yabancı kurallı tamlamalarla da adlandırıldığı görülmektedir. Bugünkü Türkiye Türkçesi ile ilgili olarak gerek tek kişi tarafından yazılmış gerekse bir kurulca hazırlanılmış değişik sözlüklerde, aynı kelime ve deyimlerin bir kısmı ortak bir ifade ile, genel bir kabulle ‘‘argo’’ olarak kaydedilmekte, diğer bir kısmının hemen yanı başında ise ‘‘tkz.’’ (teklifsiz konuşmada), ‘‘kaba‘‘ (kaba konuşmada), ‘’hkr.’’ (hakaret yollu) veya ‘‘hlk.’’ (halk ağzında, halk dilinde) gibi bir kısaltma yer almaktadır. Aynı kelime ve deyimlerin bir kısmı da bazı sözlüklerde ‘‘argo’’ sayılmış durumda iken bazı sözlüklerde ise bu tip ifadelerin yanlarına böyle bir kayıt konulmamakta, 16 • Türk Argosu Üzerinde İncelemeler bunlar da diğerleri gibi normal işleme uğratılmış bulunulmaktadır. Meselâ, ‘‘can sıkıcı, sevimsiz espri yapan (erkek)’’ anlamına gelen ‘‘sulu’’ kelimesi, Temel Türkçe Sözlük’te argo sayıldığı hâlde Türkçe Sözlük’te (TDK yayını) ‘‘mec.’’ (mecaz) olarak gösterilmiştir. Argoda ‘‘meydan okumak, karşı gelmek’’ anlamında kullanılan ‘‘posta at–’’ deyimi, Türkçe Sözlük’te (TDK yayını) ‘‘hlk.’’ biçimindeki kısaltma ile karşılanılarak argo sayılmamaktadır. Yine, aynı sözlükte ‘‘çabucak, hemencecik, derhal, birden’’ karşılığındaki ‘‘şipşak’’ da ‘‘teklifsiz konuşmada’’ geçen bir kelime olarak kabul edilmiş durumdadır. Böylece, bugünkü Türk dilinin bazı kelime ve deyimleri, yer aldığı sözlüğe göre ‘‘argo’’ olmakta veya olamamaktadır! Bu farklı kabullenişler sonucunda beliren karışıklık, neyse ki bütün argo unsurların genel sözlüklere alınmayışı ile belli bir ölçüde de olsa ortadan kalkmakta, daha doğrusu, karışıklık daha da büyümekten kurtulmaktadır !... Peki, birer alan sözlüğü özelliğini taşıyan argo sözlüklerdeki durum nedir? Türk argosunun söz varlığını sayfalarına taşıyan bu tip sözlüklerdeki argo unsurların tespit edilişi, genellikle ortak bir görünüm sergilemektedir. Doğal olarak her sözlüğün toplam sayfa tutarı ve dolayısıyla geniş veya dar hacimli oluşu, içindeki kelime ve deyim şeklindeki dil unsurlarının da sayısını artırmakta veya azaltmaktadır. Bugünkü Türk dilinde en azından dar anlamıyla argo olmaktan çıkmış bazı kullanımlar bulunsa ve bunların bazısı, bu incelemelerde ele alınan unsurlar arasında yer alsa dahi bu durum, bu eserde söz konusu edilen hususlar için herhangi bir şeyi pek de değiştirmeyecektir. Çünkü, önemli olan bu çeşit ifadelerin, belirli bir zaman için olsa dahi, dilde kullanılması ve dolayısıyla argocunun düşüncesinden, dilinden, eyleminden, yaşayışından,... birtakım hususları kendisinde var etmesi, onları şu veya bu ölçüde, nitelikte bile yansıtmış bulunmasıdır... Ön Söz • 17Bu eser, başlıca on ana bölümden oluşmaktadır: 1. Bölüm olan ‘‘Argoda Genel Dilin Bitki Adlarından Yararlanılma’’da, adından, niteliğinden, kullanılma alanından veya tarzından yahut da başka bir özelliğinden dolayı Türk argosunun söz varlığında kendisinden yararlanılan belli başlı bitkiler, dil, kültür ve yaşayışta ortaya çıkan belirli durumları, ilgi çekici bazı yönleri de göz önünde tutularak ele alınıp incelenilmektedir. 2. Bölümde yer verilen ‘‘Argoda Genel Dilin Hayvan Adlarından Yararlanılma’’da, adından, niteliğinden, kullanılma alanından veya başka bir özelliğinden dolayı Türk argosunun söz varlığında kendisinden yararlanılan belli başlı hayvanlar, dil, kültür ve yaşayışta ortaya çıkan belirli durumları, ilgi çekici bazı yönleri de göz önünde tutularak gerekli incelemelere konu edilmektedir. 3. Bölümü ‘‘Argoda Genel Dilin Cansız Doğa Unsuru Adlarından Yararlanılma’’ oluşturmaktadır. Burada, adından, niteliğinden, kullanılma alanından veya başka bir özelliğinden dolayı Türk argosunda kendisinden yararlanılan cansız doğa unsurlarının, öncelikle dil, kültür ve yaşayışta ortaya çıkan belirli durumları, ilgi çekici bazı yönleri ile birlikte ele alınarak gerekli incelemeleri yapılmaktadır. 4. Bölümün kapsamı ‘‘Argoda Genel Dilin Yansıma Sesli Kelimelerinden Yararlanılma’’dır. Argoda kullanılan ve yansıma sesli kelimelerden oluşan dil unsurları, ya insandaki bazı organların veya nesnelerin adını, niteliğini yahut da buna benzer bir ‘‘durum’’unu ‘‘isim’’ olarak karşılamak ya da onların ‘‘hareket’’lerini ‘‘fiil’’ şeklinde ifade etmek gibi başlıca iki temel özellik taşımaktadır. Argoda kullanılan yansıma sesli kelimeler, öncelikle bu iki temel özellik esas alınarak incelenilmektedir. 5. Bölümü meydana getiren ‘‘Argo Kelimelerde Çok Şekillilik’’te, kökeni Türk dili veya başka hangi dil olursa olsun, 18 • Türk Argosu Üzerinde İncelemeler genellikle tek bir kaynak kelimeden geldiği hâlde, değişik sebepler sonucunda birden fazla, dolayısıyla farklı ses yapısına bürünerek çok şekilliliğe yol açan dil unsurlarının başlıcaları üzerinde durulmaktadır. 6. Bölümün başlığı ‘‘Argoda Kimi Kelime ve Daha Büyük Dil Yapılarının Genişletilmesi’’ biçimindedir. Kimi kez bir anlam inceliğinin ayırt ettirilmesi, kimi kez bir anlamın pekiştirilmesi, kimi kez bir anlamın gizlenilmesi veya kimi kez de daha başka bir ihtiyaç, bir yaptırım dolayısıyla genişletilmiş bir yapıya büründürülen ve argonun söz varlığı arasında yer alan dil unsurları ile bunların temeli durumunda bulunan, çekirdeği niteliğinde olan kelime tabanlarının, kelimeden daha büyük dil unsurlarının incelenilmesi bu bölümde öne çıkan başlıca hususlardır. 7. Bölüm ‘‘Argoda Eksiltiler, Kısaltmalar’’ üzerinedir. Argoda, anlatımın daha az çabayla, üstelik hem kolay hem de hızlı olması, ayrıca ihtiyaç duyulan daha başka bazı nitelikleri kendisine kazandırması gibi sebeplerle, özellikle kelime ve kelime gruplarının kullanılması sırasında, bunların yapısından bazı dil unsurlarının düşürülerek bir eksiltileme yoluna gidildiği görülmektedir. Argodaki bazı dil unsurlarının kullanımında, zamanla ses veya seslerin hatta hecelerin yıpratılıp aşındırılarak düşürülmesi, kelimenin yapısından çıkarılması şeklinde de bir tür kısaltma olayı görülmektedir. İşte bu bölümde, gerek eksilti yoluyla gerekse kısaltma sonucunda argoda kullanım alanına çıkan dil unsurları incelenilmektedir. 8. Bölüme ‘‘Argoda Aynı Anlam İçin Çeşitli Deyimlerin Kullanılması’’ konu edinilmiştir. Çünkü, argoda aynı anlama gelen, aynı karşılığı taşıyan deyimlerin sayısı oldukça çoktur. Üstelik bu ‘‘çokluk’’ aynı zamanda ‘‘deyim tipi’’ni meydana getirme açısından da geçerlilik kazanmış bulunmaktadır. Argoda deyim kullanımına yer verilmesinin gerekirliği, deyimlerin argodaki yeri, önemi ve kazandığı çeşitliliğin gösterdiği zenginlik gerçekten de dikkate değer ölçüdedir. 9. Bölümün ayrıldığı ‘‘Argoda Özel Ad ve Soyad Belirten Kelimelerin Kullanılış Durumu’’nda, herhangi bir özelliğinden, anlam ilgisinden, verdiği ilhamdan veya çağrıştırdığı husustan dolayı, Türk argosunda kendisinden yararlanılan özel ad ve benzeri nitelikteki kelimeler, kelimeden daha geniş dil unsurları, gerçek olmaları ve uydurulmuş bulunulmaları durumu göz önüne alınarak başlıca iki kümede toplanılmıştır. 10. Bölümde ise ‘‘Argonun Ekleri’’ ele alınmıştır. Başlı başına bir dil olamayan, yalnızca bir çeşit özel dil niteliğinde bulunabilen argoda, doğal durumdaki herhangi bir dil gibi, onun da eklerinden söz etmek pek fazla yerinde olmasa gerektir... Bu yüzden de bu bölümde, argonun kelime veya kelimeden daha geniş dil unsurlarındaki ekleri, ekimsi dil sesleri ve bazı kelime parçaları, parçacıkları incelenilmektedir. Eserde, ele alınan her bölümün sonunda, konuya ve duruma göre yine incelemelere, araştırmalara, karşılaştırmalara, yorumlamalara ve daha çeşitli hususlara dayalı birer ‘‘Değerlendirmeler’’e de yer verilmiş bulunulmaktadır. Arapça ve Farsça kaynaklı olan kelimelerin bu eserde madde başı şeklinde geçmesi durumunda bunların aslî şekilleri, gerek görülen yerlerde transkripsiyon alfabesi ile kaydedilmiştir. Eser yapraklarının çevrilerek satırlar arasında dolaşılıp durulmaması amacıyla ve ayrıca bu kitabın bir sözlük çalışması olmadığı, dolayısıyla da maddeler arasında gönderme yapılmasına gerek duyulamayacağı düşüncesiyle, gerek bir ibarenin her geçişinde gerekse biçimce az veya çok birbirinden farklı durumda bulunan, fakat anlamları aynı olan keli-20 • Türk Argosu Üzerinde İncelemelerme veya deyimlerin her sıralanışında, anlamların yazılması yoluna gidilmiştir. Bu eserde zaman zaman kullanılan ‘‘argocu’’ sözü ile belirtilmek istenilen tip, bir özenti, bir heves, bir çeşni, bir yöneliş, bir moda,... dürtüsü sonucunda, hatta bir önem kazanma, kendisine bir beğeni toplama, bir geçerlilik sağlama veya bunların hepsinin de dışında olarak bir bilgisizlik, bir bilinçsizlik sonucunda, sözlü veya yazılı nitelikteki bazı anlatımlarına kimi argo ifadeleri serpiştiren kişi değildir... ‘‘Argocu’’, dili, düşüncesi, kültürü, yaşayışı ve zevkleri ile, doğal olarak bu durumun, bu işin içinde olagelen, yaşayagelen, yaşayagiden kimsedir... Bu eserin yazılması için gerekli ‘‘zaman’’ı paylaşma konusunda, kendi zararına da olsa gösterdiği anlayışı sabırla sürdüren eşim Esin Ayşe Ersoylu’ya, burada bir kez daha teşekkür etmeyi bir gönül borcu saymaktayım... Prof. Dr. Halil Ersoylu ∗ Birinci baskıdaki bu paragrafın sonunda yer alan ‘‘Kadın ve erkek üreme organlarının kaba adlarından oluşan birkaç deyimin, bu çalışmaya alınmasından kaçınılmıştır.’’ cümlesi buradan çıkarılmıştır. Çünkü, bu yeni basımın yapıldığı Ötüken Neşriyat’ın tutumu, bilimsel çalışmalarda kullanılan dile ve anlatıma, üstelik dilde, yaşayışta gerçek olarak bulunan, var olan ifadelere herhangi bir kısıtlama uygulamamak şeklindedir. Bundan dolayı da, söz konusu edilen deyimlerle diğer ifadeler ve bunlara bağlı olan değerlendirmeler, eserin ilk hazırlandığı özgün yapısını tam olarak yansıtan bu basımda ilgili yerlerini almış bulunmaktadır.